ให้เศรษฐกิจเป็นปัจจัย ให้ ‘สบาย’ เป็นฐานของการพัฒนา

หน้าสำหรับพิมพ์

ให้เศรษฐกิจเป็นปัจจัย ให้ ‘สบาย’ เป็นฐานของการพัฒนา

พล.ต.ท.วงกต มณีรินทร์: ผมเคยคุยกับเพื่อนที่เป็นผู้ใหญ่หลายคนที่เป็นนักเศรษฐศาสตร์นะครับ ผมเห็นด้วยกับท่านตรงที่ว่าความสุขพื้นฐานทางด้านธรรมชาติและทางด้านสังคมหรือการทำงาน มันมีอยู่หลายอย่างซึ่งเราสามารถจัดหาให้ โดยไม่ต้องให้ไปดิ้นรนผ่านตัวเงิน อย่างเช่น การมีที่อยู่อาศัยที่ร่มรื่น มีบ้านพอสมควรกับอัตภาพ เกิดมาก็มีความสุข ดีกว่าเกิดมาแล้วไม่มีบ้าน หรือบ้านชำรุดทรุดโทรม ข้างล่างต้องเลี้ยงวัวเลี้ยงควาย ลูกเกิดมาต้องดมกลิ่นควาย เหมือนบางที่

พื้นฐานอย่างนี้ ที่จริงรัฐควรจะจัดหาให้ โดยไม่ต้องผ่านกระบวนการที่ให้ไปต่อสู้ดิ้นรนเพื่อหาเงิน ซึ่งบางคนหาเงินไม่เป็น บางคนยากที่จะหาเงินแม้กระทั่งเดือนละ ๕,๐๐๐ บาท แต่เขามีจิตใจที่ดี บางคนเกิดมาในสภาพแวดล้อมที่ดี ตรงนี้เป็นความขัดแย้งกันอยู่พอสมควร ระหว่างการหาเงินในทางโลกมาเพื่อจะเจือจุนตัวเอง กับความมีปีติหรือมีปราโมทย์ในจิตใจ เป็นความสุขที่เราสะสมมาที่เป็นพื้นฐานจริง ตรงนี้ขัดกันอยู่

ผมก็บอกหลายๆ คนบอกว่า ผมเองมองดูสังคมบางสังคม เช่น เวียดนาม ปัจจุบันนี้ ระบบคอมมิวนิสม์หรือว่าระบบสังคมนิยมทั่วไป พยายามจะจัดหาพื้นฐานตรงนี้ให้ สวนสาธารณะที่สวยงาม ธรรมชาติร่มรื่น รัฐจัดหาให้ บ้านที่พออยู่ได้ ถ้าไม่มีบ้านก็เป็นทุกข์ ลูกออกมาก็เป็นทุกข์ ปัจจัยสี่เบื้องต้นของครอบครัว รัฐก็จัดหาให้

ผมเปรียบเทียบกับสังคมไทยบอกว่า รัฐทำอย่างนี้ได้ไหม อย่างสังคมยากจนจริงๆ ในบางที่ไม่ต้องให้ไปช่วยเหลือผ่านตัวเงิน ไม่ต้องไปเสริมอาชีพให้ ไม่ต้องไปทำอาชีพเพื่อที่จะกลับมาปลูกบ้าน ก็ปลูกให้เสียเลย จะขัดไหมในระบบ

เรื่องเม็ดเงิน เรื่องระบบกลไกทางเศรษฐกิจ เรื่องนี้ก็ยังมีความเห็นแตกแยกกันอยู่ เช่น บอกว่าให้เท่าไรก็ไม่พอ ถ้าคิดในเชิงเศรษฐศาสตร์อาจจะให้ได้ โดยไม่ทำให้เสียหายในเรื่องเม็ดเงิน แต่ให้แล้วดูเหมือนว่าจะต้องการไม่มีที่สิ้นสุด คือต้องการบ้าน พอมีบ้านเสร็จแล้ว ก็ต้องการใหญ่ขึ้น

พระธรรมปิฎก: อันนั้นก็เป็นจริงในแง่หนึ่ง เราจึงต้องให้พร้อมกันสองด้าน คือ ด้านหนึ่งก็ให้วัตถุ อีกด้านหนึ่งก็ให้แนวคิดจิตใจ สร้างทัศนคติ และให้เข้าใจด้วย หมายความว่า ให้ฉันทะ ที่จะทำงานด้วยใจรักหรือมองเห็นคุณค่า และให้ปัญญา ที่จะรู้เข้าใจว่าชีวิตของเราที่แท้ต้องการอะไร มันจะสุขด้วยอะไร

รมช.ศธ. ดร.สิริกร มณีรินทร์: ต้องกลับมาที่เรื่องให้การศึกษา

พระธรรมปิฎก: การศึกษาจะต้องให้เขาเข้าใจว่า ที่จริงเราไม่ต้องเอาความสุขของเราไปพึ่งพาสิ่งเสพบริโภคมากมาย จนกลายเป็นฟุ้งเฟ้อมัวเมา ซึ่งบางทีรัฐก็มองข้ามไป คือแทนที่จะมองความสุข ๓ อย่างที่กล่าวแล้ว ก็เหมือนไปนึกว่าเขาจะมีความสุขต่อเมื่อมีสิ่งเสพบริโภคเยอะ มีโน่นมีนี่ มีวัตถุสิ่งของที่เป็นผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม อันนั้นเป็นส่วนแถมหรือส่วนเกิน ไม่ว่าจะอย่างไร เราจะต้องรักษาความสุขพื้นฐานไว้

หมายความว่า จะให้มีความสุขอะไรทางวัตถุเพิ่มขึ้นมาก็แล้วแต่ ก็อย่าให้สูญเสียความสุขสามอย่างนี้ สุขสามอย่างนี้ต้องรักษาเป็นสิ่งจำเป็นพื้นฐานไว้ก่อน ไม่ใช่ว่าไปได้ความสุขทางวัตถุเสพบริโภคมาก แต่พร้อมกันนั้นกลับสูญเสียความสุขพื้นฐานทั้งสามนี้ไปหมดเลย มันก็ไม่คุ้ม ไม่ได้เรื่องเลย

พล.ต.ท.วงกต มณีรินทร์: แต่วัตถุพื้นฐานก็ต้องมีบ้าง

พระธรรมปิฎก: วัตถุพื้นฐานนั้นจำเป็นทีเดียว ต้องมี อันนี้ก็คือหลักการที่เราถือว่า เงินทองวัตถุเป็นปัจจัย แต่ไม่ใช่เป็นจุดหมาย ไม่ใช่มัวรอความสุขจากสิ่งเสพบำรุงบำเรอ วัตถุจำเป็นต้องมีเท่าที่เป็นปัจจัย แล้วก็เป็นส่วนเสริม

พล.ต.ท.วงกต มณีรินทร์: ถ้าปัจจัย ๔ เป็นพื้นฐาน ไม่ถือว่าเป็นสิ่งเสพหรือครับ

พระธรรมปิฎก:อย่างที่ว่าแล้ว วัตถุนั้นเป็นสิ่งจำเป็นในขั้นเป็นปัจจัยหรือส่วนซึ่งต้องอาศัย ทางธรรมท่านให้ความสำคัญว่า จะอยู่จะทำอะไร ต้องให้ได้ให้มี “สัปปายะ” แม้แต่พระจะไปทำสมาธิก็ต้องมีสัปปายะ

สัปปายะก็คือคำเดิมที่เรามาแปลว่า สบาย แต่สัปปายะแปลว่า เกื้อกูล สิ่งที่เอื้อ สิ่งเกื้อหนุนต่อการทำหน้าที่การงานตามวัตถุประสงค์

ภาษาไทยเราเอาศัพท์ของพระมาใช้ แต่ความหมายเคลื่อนคลาดกลายไปในเชิงที่ทำให้ไม่มีการกระทำ ที่จริงศัพท์พระ มีความหมายโยงไปถึงการกระทำ เช่นว่า พระจะไปบำเพ็ญสมาธิ ก็ต้องการสัปปายะ ที่ว่าสัปปายะ ก็คือสภาพเอื้อต่อการทำหน้าที่ของท่าน ซึ่งในกรณีนี้ คือ การบำเพ็ญสมาธิ สภาวะที่เอื้อต่อความเป็นอยู่และทำการนั้นแหละ เรียกว่าสัปปายะ

แต่ของเรา เมื่อแปลสัปปายะว่าสบายแล้ว เราก็มองแบบไม่มีจุดหมาย คล้ายว่าสบายก็คือไม่ต้องทำอะไร แล้วก็จบ แม้แต่จะแปลคำว่าความสุข เราก็มองความสุขในความหมายว่าไม่ต้องทำอะไร ในขณะที่ของท่านสัปปายะคือเกื้อหนุนการกระทำ หมายความว่า เรามีวัตถุประสงค์ มีสิ่งที่จะทำอยู่แล้ว เราก็ดูว่ามีสภาพต่างๆ ที่เอื้อหรือไม่ เช่นไปบำเพ็ญสมาธิ ก็หาสัปปายะ จะเรียนจะอ่านหนังสือ ก็จัดสถานที่และบรรยากาศให้เอื้อคือสบาย (แต่ไม่ใช่ว่าพอสบายแล้วก็นอนเลย)

เรื่องสัปปายะหรือสบายนี้ ท่านให้จัดหาประมาณ ๗ ประการ เรียกง่ายๆ ว่า สบายทั้ง ๗ คือ

๑. อุตุสบาย หมายความว่า สภาพแวดล้อมเอื้อ เช่น ดิน ฟ้า อากาศ ความหนาว-ร้อน ไม่เกินไป ร้อนจัดก็บำเพ็ญสมาธิไม่ได้ผล หนาวจัดก็ไม่ได้ผล สิ่งแวดล้อม ดิน ฟ้า อากาศ สดชื่น พอดี ต้นไม้ร่มรื่น บริเวณสะอาดเรียบร้อย รื่นรมย์

๒. อาหารสบาย อาหารการกินไม่ลำบากขัดสน เป็นปุถุชนก็ให้ถูกลิ้นพอสมควร มีเพียงพอ หาไม่ยาก และมีคุณค่าเกื้อกูลต่อสุขภาพร่างกาย บางทีก็เรียกว่า โภชนะสบาย

๓. เสนาสนะสบาย ที่อยู่ที่อาศัย สถานที่ พอดี ไม่คับแคบเกินไป สะอาดเรียบร้อย มั่นคงปลอดภัย อยู่ได้ไม่ลำบาก ไม่ใช่ว่าร้อนแดดเกินไป หรือฝนรั่วต้องคอยระแวงระวังหนีหลบกันอยู่เรื่อย

๔. บุคคลสบาย มีบุคคลที่เอื้อเฟื้อเกื้อหนุน มีไมตรีต่อกัน ได้คนที่ถูกกับนิสัยของเรา มีกัลยาณมิตร มีคนที่ดีมีสติปัญญาเป็นที่ปรึกษาที่ดีได้ หรืออย่างน้อยพูดคุยปรึกษากันได้ ปรับทุกข์กันได้ อย่างน้อยก็ไม่มีโจรผู้ร้าย ไม่มีคนที่เป็นภัยอันตรายหรือเบียดเบียนกัน

๕. โคจรสบาย มีที่ไปหาอาหาร แสวงหาสิ่งของเครื่องใช้สอยในชีวิตประจำวันไม่ลำบาก เช่นไม่ไกลตลาดเกินไป แต่ก็ไม่พลุกพล่านจอแจเกินไป

๖. อิริยาบถสบาย คือ ได้บริหารอิริยาบถ มีการเคลื่อนไหวของร่างกาย ได้นั่งนอนยืนเดินอย่างสมดุลและเพียงพอ บริหารร่างกายได้คล่องไม่ติดขัด เอื้อต่อสุขภาพ

๗. สวนะสบาย (คำเต็มว่า ธรรมสวนสัปปายะ หรือภัสสสัปปายะ) คือ มีโอกาสได้ยินได้ฟังถ้อยคำ เนื้อความ และเรื่องราวที่ให้เกิดปัญญาความรู้ความเข้าใจในหลักความจริง ความดีงาม ที่เป็นธรรม เป็นวิทยา ตลอดจนการพูดคุยถกเถียงสนทนาแลกเปลี่ยนความรู้ความคิด พูดตามยุคสมัยว่า มีโอกาสเข้าถึงข่าวสารข้อมูลที่สร้างสรรค์ ผดุงจิตใจ จรรโลงปัญญา เอื้อต่อการศึกษา เกื้อหนุนการพัฒนาคุณภาพชีวิต

โดยสาระก็คือต้องมีสัปปายะ อันได้แก่สภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อชีวิตความเป็นอยู่การงานกิจกรรม ที่จะหนุนให้เราพัฒนาตัวเองได้ ไม่ว่าจะเป็นบ้าน โรงเรียน สถานศึกษา ที่ทำงาน วัด ก็ต้องจัดให้มีสัปปายะ หรือ “สบาย” ทั้ง ๗ นี้

สบาย ๗ นี้ เหมือนเป็นมาตรฐานที่บอกเราด้วยว่า สิ่งเสพบริโภคและวัตถุทั้งหลายนั้น เราต้องการแค่ไหน จะเอาแค่ไหน

บางทีพูดว่าสบายๆ แต่พูดลอยๆ พร่าๆ มัวๆ ไปอย่างนั้นเอง ไม่รู้ว่าสบายที่แท้มีความหมายว่าอย่างไร และไม่เคยวัดดูว่าสบายของตัวมีแล้วแค่ไหน เป็นสบายที่จะให้อยู่ได้ดีต่อไปหรือเปล่า

บางคน บางกลุ่ม บางพวก เที่ยวหาเสพมัวเมาหมกมุ่นกับการเสพบริโภค บำรุงบำเรอความสุข ใช้จ่ายสิ้นเปลืองมากมาย ทำอวดโก้หรูหราฟู่ฟ่าไป แต่พอดูที่ “สบาย” ทั้ง ๗ นี้ ปรากฏว่าไม่ได้เรื่อง เงินก็ผลาญให้หมดไป ครอบครัวก็ไม่สบาย ชีวิตของตัวก็ตกอบาย

แต่ถ้าปฏิบัติถูกต้อง เมื่อได้สัปปายะแล้ว ด้านวัตถุหรือด้านสิ่งเสพบริโภคก็นับว่าพอแล้ว ทีนี้ก็เอามันเป็นปัจจัยที่จะมุ่งหน้าพัฒนาชีวิตให้ก้าวสูงขึ้นไปสู่ความดีงามและความสุขขั้นที่ประณีตต่อๆ ไปอีก โดยไม่มัวมาลุ่มหลงมัวเมาจมอยู่กับสิ่งเสพบริโภค อย่างนี้เรียกว่า เศรษฐกิจเป็นปัจจัย

รมช.ศธ. ดร.สิริกร มณีรินทร์: ได้ประโยชน์ทั้งโรงเรียนนายร้อย และกระทรวงศึกษาธิการ