ภาคผนวก – ข้อเสนอแนะสำหรับหน่วยการเรียนรู้พระพุทธศาสนา

14 กุมภาพันธ์ 2546
This entry is ส่วน 15 ของ 15 in the series สู่การศึกษาแนวพุทธ

ภาคผนวก

ข้อเสนอแนะ1
สำหรับ
หน่วยการเรียนรู้พระพุทธศาสนา

แม้ว่าการจัดทำหน่วยการเรียนรู้นี้จะถึงขั้นใกล้เสร็จสิ้น คงจะยากต่อการจัดปรับแทรกเสริม แต่ถ้ายังมีช่องทาง ขอเสนอแนะข้อคิดบางอย่างไว้สุดแต่จะพิจารณาเห็นสมควร

๑. ความสัมพันธ์ระหว่างเนื้อหากับจุดหมาย โดยเฉพาะควรเน้นจุดหมายว่า ต้องการให้เด็กเป็นคนที่มีคุณภาพอย่างไรบ้าง และจัดทำเนื้อหาสาระให้สนองจุดหมายนั้น (ไม่เผลอมองแต่ในแง่ว่าจะให้เด็กเรียนและรู้อะไรบ้าง แต่ให้ชัดว่าต้องการคุณภาพอะไร)

๒. น่าจะมีจุดเน้นเจาะจงสิ่งที่มุ่งมั่นว่าจะต้องทำให้ได้ คือในบรรดาเนื้อหาสาระดีๆ ที่สรรมาให้เรียนรู้นั้น อาจจะมีการเจาะจงจำเพาะบางอย่างว่า สิ่งนี้ข้อนี้จะต้องให้รู้เข้าใจ และหรือทำให้ได้

๓. การเรียนการสอนจะต้องมั่นใจว่าให้ผู้เรียนเกิดมีฉันทะที่จะนำไปประพฤติปฏิบัติหรือใช้ประโยชน์และศึกษายิ่งขึ้นไป โดยมองเห็นความจริงและซาบซึ้งในคุณค่า พร้อมทั้งเกิดมีจิตสำนึกต่อส่วนรวม เกิดความใฝ่ปรารถนาจะร่วมแก้ปัญหาและสร้างสรรค์พัฒนาสังคม

๔. ความสัมพันธ์ระหว่างหลักการที่เป็นมาตรฐานกลาง กับการประยุกต์เข้ากับกาลเทศะ คือ ยึดหลักการที่เป็นมาตรฐานกลางของพระพุทธศาสนาไว้ให้ได้แล้ว ก็มีช่องทางหรือแนวทางที่จะให้ชุมชนหรือท้องถิ่น มีโอกาสนำหลักการกลางนั้นไปทำความเข้าใจและปรับใช้กับชุมชนหรือท้องถิ่นของตน เช่นหาความรู้เกี่ยวกับวัด ปูชนียวัตถุ บุคคล ตำนาน เรื่องราวในชุมชน/ท้องถิ่น/จังหวัด เป็นต้นของตน ซึ่งเป็นเหมือนส่วนขยายหรือด้านประยุกต์ของหลักการกลางนั้นๆ และเน้นการเรียนรู้ให้เห็นว่าเรื่องราวเหตุการณ์ของชุมชนหรือท้องถิ่นอันนั้นๆ เป็นไปตามหลักการ ช่วยนำหลักการออกสู่การปฏิบัติ หรือเชิดชูหลักการอย่างไร

๕. ความสมดุลระหว่างการรู้จดรู้จำ กับการรู้คิดรู้ทำ ไม่ควรไปสุดโต่งข้างเดียว แบบเอาแต่จำเป็นนกแก้วนกขุนทอง หรือแบบมีแต่ความคิดเห็นที่เลื่อนลอยโดยไม่มีฐานข้อมูล ต้องให้สองด้านนั้นเกื้อหนุนกันและได้ประโยชน์จากกันและกัน

๖. การบูรณาการวิชาพุทธศาสนา จะเป็นจริง ต้องถึงขั้นบูรณาการพระพุทธศาสนา และการบูรณาการพระพุทธศาสนานั้น หมายถึงบูรณาการเข้าไปในชีวิตหรือการดำเนินชีวิตที่เป็นอยู่จริง ซึ่งควรเน้นวิธีการสำคัญ ๓ อย่าง คือ

  • บูรณาการในการเรียนการสอน ด้วยการเรียนการสอนที่ถึงขั้นให้เข้าใจมองเห็นธรรมว่าเป็นความจริง ที่มีอยู่ตามธรรมดาในธรรมชาติ เช่น ความเป็นไปตามเหตุปัจจัยของสิ่งทั้งหลาย ซึ่งทุกคนจะต้องรู้เข้าใจ และปฏิบัติให้ถูกต้อง จึงจะเป็นอยู่ดีได้ เมื่อเข้าใจธรรมตามความหมายที่แท้อย่างนี้แล้ว ก็พูดได้ว่าธรรมในธรรมชาติจะเรียกร้องเอง ให้คนเรียกหาธรรมที่จะต้องปฏิบัติในชีวิต แล้วการสอนพุทธศาสนาก็จะเป็นการสนองความต้องการของชีวิตของผู้เรียน
  • บูรณาการในวิถีชีวิต ด้วยการสร้างระบบวิถีชีวิตที่ดีงาม ที่เรียกว่าวิถีชีวิตแบบพุทธ หรือวินัยของคฤหัสถ์ หรือวินัยชาวพุทธขึ้นมา เมื่อมีวิถีชีวิตที่สอดคล้องรองรับแล้ว หลักธรรมคำสอนต่างๆ ก็สามารถเข้าไปกลมกลืนในวิถีชีวิตนั้นได้
  • บูรณาการไตรสิกขาเข้าในชีวิตประจำวัน หรือ ทำชีวิตให้เป็นการศึกษา ด้วยการดำเนินชีวิตตามปกติธรรมดาทั้ง ๓ ด้านให้มีการพัฒนาครบไตรสิกขา เมื่อจะทำกิจกรรมใดๆ ก็ตาม ทุกครั้ง ให้มีการเตรียมและตรวจสอบว่ามีสิกขา ๓ ด้าน ครบหรือไม่ คือ
  • ๑) ด้านพฤติกรรมกาย-วาจา และการใช้อินทรีย์ ว่ากิจกรรมที่จะทำหรือได้ทำนั้นไม่เป็นไป เพื่อการเบียดเบียนก่อความเสียหาย แต่เป็นไปในทางเกื้อกูลสร้างสรรค์ ศีล
  • ๒) ด้านจิตใจ ว่าทำกิจกรรมนั้นโดยมีแรงจูงใจที่ดี ไม่ทำด้วยโลภ โกรธ หลง แต่มีเมตตากรุณา ไม่อ่อนแอ ระย่อท้อแท้ แต่แกล้วกล้าเข้มแข็ง มีฉันทะ ไม่ทุกข์เศร้าขุ่นมัวเศร้าหมอง แต่ผ่องใสเบิกบานมีความสุขจิต
  • ๓) ด้านปัญญา ว่าทำกิจกรรมนั้นๆ ด้วยความรู้ความเข้าใจ มองเห็นเหตุผล รู้จักคาดหมายผลดีผลเสียที่จะเกิดสืบเนื่องต่อไป พร้อมทั้งแนวทางแก้ไขปรับปรุงปัญญา

๗. การนั่งสมาธินั้น สำหรับเด็กน่าจะให้นำด้วยการสวดมนต์ หรือเน้นการสวดมนต์ อย่างน้อยให้สมดุลกับการสวดมนต์ เพราะเด็กยังต้องการเคลื่อนไหวมาก การสวดมนต์เป็นการนำสมาธิอย่างหนึ่ง โดยเอาการเคลื่อนไหวทางวาจามาช่วยให้เกิดความสงบนิ่งทางกาย และความสงบเย็นเข้มแข็งแน่วแน่ทางจิตใจ พร้อมทั้งสามารถโยงไปสู่ปัญญาด้วย

อนึ่ง บทสวดมนต์นั้นสามารถจัดให้เหมาะกับวัยและยุคสมัย เช่นเลือกบทสวดมนต์ที่มีเนื้อหาความหมายเหมาะกับเด็กยุคปัจจุบัน และให้สั้นลงตามขอบเขตเวลาเท่าที่มีหรือเท่าที่เหมาะ เช่น อาจยาวหน่อยอย่างมงคลสูตร หรือสั้นๆ พร้อมทั้งคำแปล ดังตัวอย่าง

นะโม ตัสสะ ภะคะวะโต อะระหะโต สัมมาสัมพุทธัสสะ (๓ จบ)

อาโรคยะมิจเฉ ปะระมัญจะ ลาภัง

สีลัญจะ พุทธานุมะตัง สุตัญจะ

ธัมมานุวัตตี จะ อะลีนะตา จะ

อัตถัสสะ ทวารา ปะมุขา ฉะเฬเต-ติ

(แปล) มาเถิดนะ รักษาสุขภาพดี ที่เป็นลาภอันประเสริฐ

มีวินัย ใฝ่คนดีเลิศเป็นแบบอย่าง

ตั้งใจเรียนให้รู้เชี่ยวชาญ ประพฤติการอันถูกต้องดีงาม

มีความเพียรขยันหมั่นเรื่อยไปไม่ระย่อ

หกข้อจำไว้ เป็นประตูชัยสู่ความเจริญงอกงาม

อาจจะสวดบทสั้นๆ อย่างนี้ และจัดเตรียมไว้หลายบทเพื่อเปลี่ยนไปเป็นบทสวดประจำสำหรับแต่ละวัน

นอกจากนั้น ให้การสวดมนต์โยงไปสู่กิจกรรมการเรียนอย่างอื่นได้ด้วย เช่น สวดมนต์จบแล้ว แต่ละครั้งครูยกเอาเนื้อหาจุดหนึ่งแง่หนึ่งในบทสวดที่แปลนั้นมาคุยกับเด็ก อธิบาย ชักชวน เล่านิทานประกอบ เป็นต้น จบกิจกรรมแล้ว จึงนั่งสมาธิปิดท้ายไม่ต้องนานนัก

พร้อมกันนั้น ควรให้การสวดมนต์นี้ประสานกับวิถีชีวิตในครอบครัวหรือที่บ้านด้วย โดยจัดบทสวดมนต์นั้นให้พ่อแม่มีไว้ด้วย และให้พ่อแม่นำเด็กสวดประจำวัน บางทีถ้าทางฝ่ายโรงเรียนมีเวลาจำกัด อาจให้ทางพ่อแม่ทำบทบาทคุย อธิบายเนื้อหา เล่านิทาน เช่นชาดกประกอบบทสวดมนต์นั้นแก่เด็กที่บ้าน หรือทำคู่เคียงกันไปทั้งสองแห่ง ทั้งที่บ้านและโรงเรียน

๘. การสังเกตพัฒนาการของเด็ก แทนที่จะใช้ระบบพุทธิพิสัย – ทักษะพิสัย – จิตพิสัย ถ้าใช้ระบบ ศีล – สมาธิ – ปัญญา น่าจะกว้างขวางครอบคลุมกว่า และตรงกว่า เพราะเท่ากับดูตามด้านที่ฝึก คือ

  • ศีล: พฤติกรรมดีงามทั้งกาย-วาจา และอินทรีย์ทั้ง ๖ เคยชิน แคล่วคล่อง อยู่ตัว เป็นวินัย เข้าสู่วิถีชีวิต
  • สมาธิ: จิตใจมีคุณธรรม มีประสิทธิภาพ และมีความสุข
  • ปัญญา: ความรู้คิด เข้าใจ การมองเห็นความจริง เท่าทัน ทั้งระบบความสัมพันธ์ ถึงเหตุถึงผล เชื่อมโยงประยุกต์ใช้สร้างความรู้ใหม่ได้

อาจขยายตามระบบ ภาวนา ๔ คือ กายภาวนา – ศีลภาวนา – จิตตภาวนา – ปัญญาภาวนา ก็ได้

๙. อาจจะเสริมการประเมินผลอีกระดับหนึ่ง โดยดูอัตราการพัฒนาวุฒิภาวะทางธรรมจริยา ตามหลักอริยวัฒิ ๕ คือ

๑) ศรัทธา ว่ามีความเชื่อที่ไม่งมงาย มีเหตุผล ประกอบด้วยปัญญา ซึ่งไม่เบียดเบียนชีวิตและสังคม

๒) ศีล ว่ามีความประพฤติและวิถีชีวิตไม่เบียดเบียน แต่เกื้อกูล มีวินัย เอื้อต่อวัฒนธรรม

๓) สุตะ ว่ามีความรู้ข่าวสารข้อมูล ทันต่อเหตุการณ์สถานการณ์ และมีความรู้เหมาะพอแก่การดำเนินชีวิต กิจการของตน

๔) จาคะ ว่ามีจิตใจกว้างขวาง ไม่คับแคบเห็นแก่ตัว รู้จักสละให้ บำเพ็ญประโยชน์

๕) ปัญญา ว่ารู้คิดเข้าใจ ทำการต่างๆ ด้วยปัญญา รู้จักแยกแยะดี-ชั่ว คุณ-โทษ ประโยชน์-มิใช่ประโยชน์ มองสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริง หยั่งถึงเหตุปัจจัยและความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งทั้งหลาย

พระธรรมปิฎก (ป. อ. ปยุตฺโต)

๑๕ กรกฎาคม ๒๕๔๕

สู่การศึกษาแนวพุทธ

พุทธศาสนา คือคำสอนว่าด้วยการพัฒนาความสุข การศึกษา คือการพัฒนาความสุข

เชิงอรรถ

  1. บันทึกที่พระธรรมปิฎก (ป. อ. ปยุตฺโต) ได้เขียนขึ้น ในโอกาสที่คณะอนุกรรมการจัดทำรายละเอียดสาระการเรียนรู้พระพุทธศาสนาในหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช ๒๕๔๔ ฝากขอคำปรึกษาเกี่ยวกับการจัดทำรายละเอียดสาระการเรียนรู้พระพุทธศาสนาในหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน เมื่อวัน ๑๕ กรกฎาคม ๒๕๔๕

No Comments

Comments are closed.