(หลักการพื้นฐานเพื่อการพัฒนาจริยธรรม)

หน้าสำหรับพิมพ์

เท่าที่อาตมภาพได้กล่าวมาทั้งหมดนี้ คิดว่าอยากจะสรุปเข้าสู่หลักการที่สำคัญๆ บางอย่าง กล่าวคือ ธรรมะที่อาตมภาพนำมาใช้เป็นพื้นฐานในการพูดเรื่องที่ผ่านมาทั้งหมด เช่น เรื่องตัณหา มานะ เป็นต้นนั้น ก็มีเป็นหลักการต่างๆ ซึ่งขอนำมาสรุปแสดงไว้สัก ๕–๖–๗ ข้อ

ข้อที่หนึ่ง ของเรื่องที่พูดไปแล้ว คือ ที่บอกว่าสังคมมีการสะสมทางจริยธรรม จะถือว่าจริยธรรมเป็นเรื่องที่ตัดตอนลอยๆ ไปไม่ได้ อย่านึกว่าเราจะสร้างจริยธรรมใหม่ แล้วเราก็เอาจริยธรรมที่เราชอบใจเลือกมา แล้วก็มาใส่มามอบให้นั้นเป็นไปไม่ได้ จริยธรรมของสังคมหรือแม้แต่ของบุคคลหนึ่งๆ เป็นกระบวนการที่ต่อเนื่อง เราไม่สามารถสร้างคนให้มีจริยธรรมอย่างใหม่ขึ้นมาได้อย่างลอยๆ เพราะคนเราไม่พ้นจากพื้นฐานเท่าที่มีอยู่ ซึ่งสะสมมา ฉะนั้น พื้นฐานเก่านี้เราจะต้องเข้าใจ ถ้าเราจะสร้างจริยธรรมใหม่ เราต้องแก้ไขปรับพื้นฐานนั้น ให้รับกับของใหม่ได้อย่างเหมาะสมหรืออย่างพอดี ดังที่ยกตัวอย่างเช่นการรับระบบแข่งขันเข้ามา เป็นต้น พื้นฐานของเราคืออะไร ที่จะเป็นปัจจัยรับและเป็นตัวสนองต่อ

ต่อไปข้อที่สอง วิธีปลูกฝังพัฒนาจริยธรรม อันนี้เกี่ยวกับการมองจริยธรรม การมองจริยธรรมนั้นมี ๒ แบบ คือ การมองแบบเป็นแต่ละชิ้นๆ ต่างหากกัน เหมือนรายการสินค้าหรือบัญชีของ กับการมองแบบเชื่อมโยงสัมพันธ์กันทั้งหมด จากการมอง ๒ แบบนี้ การฝึกฝนพัฒนาจริยธรรมก็ต่างกันไปด้วย

วิธีฝึกฝนพัฒนาแบบที่หนึ่ง ก็คือ เรากำหนดจริยธรรมขึ้นมาเป็นข้อๆ เช่น ความมีระเบียบวินัย ความรับผิดชอบ ความกตัญญูกตเวที ความมีสติรอบคอบ ว่ามาเป็นข้อๆ คราวนี้ให้ฝึกข้อนี้ๆ แล้วก็กำหนดวิธีฝึกของแต่ละข้อขึ้นมา นี้อย่างหนึ่ง

วิธีฝึกอีกอย่างหนึ่งก็คือ ถือว่าธรรมะทั้งหมดเป็นองค์ประกอบด้านต่างๆ ของเรื่องเดียวกัน ในกระบวนการเดียวกัน คือ กระบวนการพัฒนาคน ถ้าอยู่ในกระบวนการอันเดียวกันแล้ว การฝึกก็ไม่ใช่เป็นแบบที่มาสร้างจริยธรรมทีละข้อ แต่เป็นการที่จะต้องหาองค์ธรรมแกน หรือตัวแกนหลักขึ้นมาอันหนึ่ง เมื่อจับแกนหลักขึ้นมาได้แล้ว ก็กำหนดว่าอะไรบ้างที่เป็นคุณสมบัติอื่น หรือจริยธรรมข้ออื่นที่เราต้องการ แล้วคอยตะล่อมให้คุณธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นมาด้วย ในกระบวนการพัฒนาองค์ธรรมหรือจริยธรรมแกนนั้น แล้วจริยธรรมที่ต้องการก็จะเกิดพ่วงมาด้วยกัน

อาตมภาพเห็นว่า การปลูกฝังพัฒนาจริยธรรมที่ถูกต้องแท้จริงนั้น ต้องทำตามวิธีที่ ๒ คือ ถือว่าหลักธรรมและจริยธรรมนั้นสัมพันธ์กันทั้งหมด เป็นด้านต่างๆ ของกระบวนการเดียวกัน คือ กระบวนการพัฒนาคนนี้ เพราะฉะนั้น ตามที่อาตมภาพได้พูดมานี้ จึงไม่ต้องพูดแยกออกไปว่า เด็กและเยาวชนรุ่นใหม่ควรมีจริยธรรมข้อนั้น ควรมีคุณธรรมข้อนี้ มีหนึ่ง มีสอง มีสาม มีสี่ อาตมภาพไม่เห็นว่าเป็นเรื่องสำคัญ แต่จะต้องจับตัวแกนให้ได้ เมื่อจับตัวแกนหลักได้แล้ว สร้างอันนั้นแหละขึ้นมาเป็นตัวหลัก โดยมีเป้าว่าจะให้มีอะไรๆ บ้าง ต่อจากนั้นจริยธรรมอื่นก็จะเกิดขึ้นตามมา

ดังนั้น ถ้าเราสร้างฉันทะขึ้นมาได้ สร้างนิสัยนักสร้างสรรค์ สร้างลักษณะจิตใจของนักทำงานขึ้นมาแล้ว คุณสมบัติที่พึงปรารถนาอื่นๆ หรือคุณธรรมอื่น เช่น อย่างความมีวินัยก็จะเกิดขึ้น คือ เมื่อเป็นนักทำงานแล้ว ความมีวินัยก็พร้อมที่จะเกิดขึ้น แต่ไม่จำเป็นที่จะต้องเกิดขึ้น คือ จะต้องมีผู้ที่ช่วยคอยตะล่อมคอยช่วยคุมแนวทางด้วยเหมือนกัน ขอย้ำว่ามันพร้อมที่จะเกิดขึ้น เช่น ความอดทน ความสู้งาน ความรับผิดชอบ การควบคุมตัวเองได้ ความประณีต สุขุม ความสามารถร่วมงานกับผู้อื่น การไม่ฟุ้งเฟ้อมัวเมา เหล่านี้มันพร้อมที่จะตามมา เป็นอันว่าเราเอาคุณธรรมอันหนึ่งเป็นหลัก แล้วอันอื่นก็สร้างโดยเป็นพวงห้อยตามมา

ต่อไปเป็นข้อที่ ๓ ซึ่งเนื่องมาจากข้อที่ ๒ นั่นเอง คือ การมองธรรมะ หรือองค์ธรรมหรือคุณธรรมหรือจริยธรรมต่างๆ ว่า เป็นอุปกรณ์ หรือวิถีทางที่นำไปสู่จุดหมาย ไม่ใช่เป็นตัวจุดหมาย ผู้ที่ฝึกฝนพัฒนาจริยธรรมแบบเป็นข้อๆ มักจะมองตัวจริยธรรมนั้นเป็นเป้าหมาย หรือเป็นหลักที่สำเร็จในตัว แล้วก็พยายามฝึกให้คนมีจริยธรรมแบบเป็นข้อๆ มักจะมองตัวจริยธรรมนั้นเป็นเป้าหมาย หรือเป็นหลักที่สำเร็จในตัว แล้วก็พยายามฝึกให้คนมีจริยธรรมข้อนั้นๆ

แต่ในการพัฒนาแบบที่เป็นกระบวนการนี้ไม่ถือแบบนั้น ในหลักพุทธศาสนาเองก็บอกว่า ธรรมทั้งหมดเป็นเหมือนแพสำหรับนำไปสู่จุดหมาย และถ้าเราแยกแยะออกไปอีก องค์ธรรมต่างๆ ก็เป็นเหมือนส่วนประกอบทั้งหมดที่มาวมกันเข้าเป็นตัวแพ ในเมื่อมันเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการมันเป็นอุปกรณ์ที่เราจะนำมาใช้ประโยชน์ เราอาจวางเป้าหมายของการฝึกไว้ ซึ่งไม่ใช่ตัวธรรมะเอง แต่ในการฝึกเพื่อให้บรรลุเป้าหมายนั้น เราประสงค์จะให้เขามีธรรมะเหล่านี้ๆ แล้วคอยคุมดูว่าเขาได้พัฒนาธรรมะเหล่านี้ขึ้นมาเป็นอุปกรณ์ เป็นเครื่องมือในการที่เขาจะบรรลุเป้าหมายนั้นหรือไม่ ในการฝึกฝนพัฒนาแบบนี้ แปลว่าเราจะต้องตั้งเป้าหมายขึ้นมา แล้วพัฒนาคนขึ้นไปสู่เป้าหมายนั้น พร้อมกันนั้นก็ให้รู้ว่าในกระบวนการพัฒนานี้จะให้เขามีคุณธรรมอะไรขึ้นมาบ้าง แล้วอุปกรณ์ที่เป็นธรรมหรือธรรมที่เป็นอุปกรณ์เหล่านั้นก็จะเกิดขึ้นมา เพื่อช่วยกันทำให้เขาบรรลุเป้าหมายที่ตั้งไว้