ถ้าจะรู้จักฝรั่งจริง ต้องมองให้ถึงรากฐานในภูมิหลังของเขา

หน้าสำหรับพิมพ์

ถ้าจะรู้จักฝรั่งจริง ต้องมองให้ถึงรากฐานในภูมิหลังของเขา

ฝรั่งมีอะไรดี คือฝรั่งเขามีประสบการณ์ที่สะสมมา ในแง่ที่ว่ามีภูมิหลังของสังคมที่แต่ละคนตัวใครตัวมัน ต้องดิ้นรนต่อสู้มาก เขาจึงต้องพัฒนาระบบพิทักษ์สิทธิ คือกันไม่ให้คนอื่นฝ่ายอื่นมาละเมิดต่อตนเอง

อันนี้ก็เป็นวิวัฒนาการตามธรรมดา ซึ่งทำให้เขาเป็นสังคมแห่งกฎกติกา จนกระทั่งมีหลัก rule of law เป็นอุดมคติของสังคม เราก็พูดตามเขามากใช่ไหม ว่าจะเป็นสังคมแห่งนิติธรรม อะไรทำนองนี้ ซึ่งมันก็ดี

ทีนี้ สังคมไทยเราไม่มีพื้นเพภูมิหลังแบบนั้น ถ้าไม่รู้จักจัดปรับให้พอดี ได้แต่ตื่นตูมตามเขา จะเอากฎกติกาบังคับ ก็ไม่ได้ผลสักที ภาพออกมาก็เป็นสังคมที่แย่ที่สุดในเรื่องกติกา รักษากฏไม่ได้

นี่ก็เพราะไม่รู้ตัว และไม่รู้ภูมิหลังของตัวเอง จึงพัฒนาไม่เป็น ได้แต่ฉวยโน่นจับนี่ สับสนวุ่นวาย

จะตามอย่างอเมริกัน แม้แต่คติ frontier ของเขาก็ไม่รู้จัก จะไปหยิบหลัก rule of law ของเขามา โดยคิดว่าจะได้เป็นอย่างฝรั่ง แต่พื้นเพภูมิหลังของตัว มันก็ไม่ได้เข้าทางอย่างนั้น ก็เลยไม่ได้เรื่องสักอย่าง

เราต้องรู้จักเอาของดีนั้นๆ ขึ้นมาจัดให้เหมาะกับสังคมของตัวเอง ด้วยความรู้เข้าใจทั้งสองด้าน อย่าไปเอาอย่างฝรั่งมาทั้งคุ้น เป็นไปไม่ได้ ต้องรู้เท่าทันฝรั่งว่าเขาเจริญมาอย่างไร

ฝรั่งนั้นดูแค่อเมริกาก็ได้ เขาดิ้นรนต่อสู้มาอย่างไร บรรพบุรุษอเมริกันหนีภัยจากยุโรปมากันหลายระลอก ขึ้นฝั่งที่พลีมัธ (Plymouth) แล้วใกล้ๆ นั้น ก็บอสตัน ตลอดลงไปนิวยอร์ก บัลติมอร์ จนถึงฟลอริดา ขึ้นจากทะเลแล้วก็บุกไปข้างหน้า ฝ่าฟันขยายฟรอนเทียร์ (frontier) เรื่อยมา ได้เฉลี่ยปีละ ๑๐ ไมล์ นับจากขึ้นฝั่งที่แอตแลนติกมา ๓๐๐ ปี จึงจบถึงฝั่งมหาสมุทรแปซิฟิก ที่แคลิฟอร์เนีย

คนอเมริกันบุกไปๆ นานนักหนา กว่าจะจบพรมแดน เขาก็ได้นิสัยใจคอที่ปลูกฝังไว้มากมาย เช่น สภาพจิตอเมริกัน คือเป็นนักบุกฝ่า มุ่งไปข้างหน้า เป็นนักผจญภัย

แต่พร้อมกันนั้น ถ้ามองในแง่ไม่ดี ก็เป็นนักรุกรานด้วย อย่างน้อยในระหว่างนี้ ก็ไปเอาที่ดินของอินเดียนแดง รบราฆ่าฟันกัน จนพวกอินเดียนแดงแทบจะสูญพันธุ์

อันนี้เป็นเรื่องที่เราต้องเข้าใจเท่าทันฝรั่งว่าเขาดิ้นรนต่อสู้มาตั้งแต่ยุโรปแล้ว การที่เขามาอเมริกานั้น ก็เพราะหนีภัยเป็นเหตุหลัก หนีภัยการบีบคั้นข่มเหง มาหาอิสรเสรีภาพ ถ้ามิฉะนั้น เขาก็ไม่ดั้นด้นผจญภัยฝ่าความทุกข์ยากในมหาสมุทรแอตแลนติกมาหรอก ที่หนีภัยนั้น เพราะรู้ตัวว่า ขืนอยู่บ้าน ก็ตายหรือแย่แน่ สู้เสี่ยงภัยข้ามทะเลไป ยังมีทางรอดบ้าง และมีความหวังที่ดีกว่า

ฝรั่งพวกนี้ถูกกำจัดถูกบีบคั้นในยุโรปมาเป็นร้อยเป็นพันปีแล้ว ก่อนหนีมาอเมริกา ทีนี้มาถึงอเมริกาแล้ว ยังต้องบุกต่อหาที่อยู่ที่กินอีกสามร้อยปี ประสบการณ์ในการดิ้นรนต่อสู้เหล่านี้แหละ ทำให้เขาพัฒนาลักษณะจิตใจแบบพิทักษ์ปกป้องเรียกร้องสิทธิของตน พร้อมกับพัฒนากฎกติกาขึ้นมามากมาย จนเป็นสังคมที่อยู่ด้วยคติ rule of law ที่ว่าเมื่อกี้

ที่จริง ถ้าจะแปลให้ถูกตามภาษาที่มีในภูมิหลังของเรา คติ rule of law ก็คือ ธรรมาธิปไตย ด้านหนึ่งนั่นเอง

ไม่ต้องไปแปลว่านิติธรรมอะไร ให้เป็นของแปลกประหลาดจากที่ไหน

ถ้าว่ากันไป ที่แปลว่า “นิติธรรม” ก็ไม่ถูกหรือไม่พอด้วยซ้ำ เพราะนิติธรรม ก็แค่ law เท่านั้น

ส่วน rule ซึ่งขาดหายไปในคำแปลนั้น คืออำนาจตัดสิน หรืออำนาจบังคับ ตัวกำกับบงการ ได้แก่ “อธิปไตย”

เหมือนอย่างในคำว่า democracy ที่เราแปลว่า “ประชาธิปไตย” นั้น ตัว “-cracy” ซึ่งมาจากคำกรีก (kratos) ที่เราแปลว่า “อธิปไตย” ถ้าแปลเป็นภาษาอังกฤษก็คือ rule หรือ government หรือ authority ที่ตรงกับคำว่า “อธิปไตย” นั่นเอง

คำว่า “ธรรมาธิปไตย” แปลว่า ถือธรรมเป็นใหญ่ ประกอบด้วย ธรรม = หลักการ กฎเกณฑ์ กติกา กฎหมาย (เช่น ธรรมศาสตร์ แปลว่า วิชากฎหมาย) + อธิปไตย = ภาวะที่เป็นใหญ่เป็นตัวบงการตัดสิน

จึงเห็นชัดๆ ว่า rule of law นั้น ต้องแปลว่า “ธรรมาธิปไตย” จึงจะตรง และได้ความหมายเต็ม

rule of law ต้องเป็นฐานรองรับ เป็นตัวกำกับ และเป็นแกนนำของ democracy ก็คือ ธรรมาธิปไตย ต้องเป็นฐานรองรับ เป็นตัวกำกับ และเป็นแกนนำของประชาธิปไตย

แต่ธรรม คือหลักการ ตลอดจนกฎหมายนั้น จะต้องเป็นธรรมจริงๆ

เมื่อกี้ได้พูดถึงวัฒนธรรม ๒ แบบไว้แล้วคู่หนึ่ง คือ วัฒนธรรมแห่งเมตตา กับ วัฒนธรรมแสวงปัญญา และได้บอกว่า ไทยเด่นด้านวัฒนธรรมแห่งเมตตา ด้อยด้านวัฒนธรรมแสวงปัญญา อเมริกันด้อยด้านวัฒนธรรมแห่งเมตตา แต่เด่นด้านวัฒนธรรมแสวงปัญญา

แต่สังคมไทยเวลานี้ กำลังสูญเสียวัฒนธรรมแห่งเมตตาของตนไป พร้อมกับที่วัฒนธรรมแสวงปัญญาอย่างเขา ก็ไม่พัฒนาขึ้นมา จึงจะกลายเป็นสังคมที่คืบหน้าจากความเสียศูนย์ มาสู่ความสูญเสียหรือสูญสิ้น เพราะเสียทั้งสองด้าน

ของดีที่ตัวมี ก็รักษาไว้ไม่ได้ ของดีที่ตัวยังไม่มี ก็ไม่พัฒนาขึ้นมา

ถึงตอนนี้ก็มีวัฒนธรรมอีกคู่หนึ่ง คือ วัฒนธรรมเมตตานั้น ในแง่ความโอบอ้อมอารีและโอนอ่อนผ่อนปรน รวมถึงความอะลุ่มอล่วย และการที่มักพูดว่า “ไม่เป็นไร” กับวัฒนธรรมแห่งกฎกติกา

ไทยเด่นด้านวัฒนธรรมแห่งความโอบอ้อมอารี ด้อยด้านวัฒนธรรมแห่งการรักษากฎกติกา อเมริกันด้อยด้านวัฒนธรรมแห่งเมตตา แต่เด่นด้านวัฒนธรรมแห่งกฎกติกา

แม้ในแง่นี้ สังคมไทยก็กำลังจะเสียทั้งสองด้าน คือ วัฒนธรรมแห่งความโอบอ้อมอารีก็จะสูญสิ้น ขณะที่ด้านวัฒนธรรมแห่งความเคร่งครัดอยู่ด้วยกฎกติกา ก็ยังพัฒนาขึ้นมาไม่ได้ ก่อนนี้ก็เสียศูนย์ ขาดความสมดุลอยู่แล้ว ตอนนี้จะสูญเสียไปทั้งหมด

นอกจากนั้น วัฒนธรรมเมตตานี้ ในขณะที่เลือนลางคับแคบลง และไม่มีวัฒนธรรมแห่งการรักษากฎกติกามาดุล ก็กลายไปเป็นเรื่องของเส้นสายหมู่พวกและระบบอุปถัมภ์ ซึ่งยิ่งกีดกั้นให้พัฒนาวัฒนธรรมแห่งกฎกติกาขึ้นมาได้ยาก

เมื่อไม่ยึดถือกฎกติกา ก็ไม่เป็นธรรมาธิปไตย ไม่ใช่ rule of law ก็ทำให้ยิ่งแก้ไขความขัดแย้งได้ยาก เพราะไม่มีมาตรฐานที่จะยอมรับร่วมกัน

ยิ่งใช้เมตตาไม่เป็น กลายเป็นวิธีเส้นสาย ยึดหมู่พวกกัน ก็ยิ่งขยายปมขัดแย้งให้ซับซ้อนหนักขึ้น

ถ้าจับจุดไม่ได้ แก้ไขไม่ตรงจุด สังคมไทยที่สับสน จะพัฒนานัวเนีย ว่ากันอุตลุดพัลวัน