ไทยว่า อยู่นี่ดี “ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว” อเมริกันว่า อยู่นี่ไม่ได้ “ต้องไปข้างหน้า บุกฝ่าขยายพรมแดน”

หน้าสำหรับพิมพ์

ไทยว่า อยู่นี่ดี “ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว”
อเมริกันว่า อยู่นี่ไม่ได้ “ต้องไปข้างหน้า บุกฝ่าขยายพรมแดน”

ขอให้ดูด้วยว่า สังคมไทยเรา เป็นสังคม “ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว” อันนี้สำคัญมาก คนไทยไม่ค่อยคิดกัน

สังคมอเมริกันเขา เป็นสังคมตามคติ frontier คือ สังคม “บุกฝ่าไป ขยายพรมแดน” หมายความว่า มุ่งไปข้างหน้า-ฝ่าฟันไปขยายพรมแดน

ฝรั่งมาขึ้นฝั่งมหาสมุทรแอตแลนติกปั๊บ มองไปข้างหน้าฟากฟ้าตะวันตก คือ frontier เป็นเขตหรือพรมแดนกีดกั้น ที่ตัวยังไม่ได้ข้ามไป ล้วนแต่ดินแดนที่ตนยังไม่ได้ครอบครองทั้งนั้น

เขาถูกจำกัดอยู่ที่ฟรอนเทียร์ แล้วจะทำอย่างไร ความหวังก็อยู่ที่จะต้องบุกไปข้างหน้า ถ้าฝ่าฟันขยาย frontier นี้ไปได้ ก็จะมีจะได้ทรัพยากร ได้ที่อยู่อะไรต่างๆ นี่คือความหวังในความอุดมสมบูรณ์ ก็ต้องบุกไปข้างหน้า ขยายฟรอนเทียร์ไป

เพราะฉะนั้น นิสัยฝรั่งอเมริกันนี่เขาเรียกว่า นิสัยฟรอนเทียร์ หรือสภาพจิตฟรอนเทียร์ (frontier traits ใน American character)

นิสัย frontier ก็คือ นิสัยบุกฝ่าไปข้างหน้า อยู่กับความหวังแห่งอนาคตที่ไม่เลื่อนลอย ด้วยการพากเพียรต่อสู้

สมัยหนึ่ง เขามีคำนิยมว่า “Go West, young man, go West!” เจ้าหนุ่ม จงมุ่งหน้าไปตะวันตก คือต้องผจญภัยบุกฝ่าหาโชคไปตะวันตก จนสุดแผ่นดินให้ถึงฝั่งมหาสมุทรที่แคลิฟอร์เนีย

ไปตะวันตก ก็คือไปผจญภัย เสี่ยงตาย จนมีสำนวนฝรั่งว่า “go west” แปลว่า “ตาย” แต่ฝรั่งก็ไปกัน และอเมริกาก็ขึ้นมาด้วย “go west”

นี่คือภูมิหลังของสังคมตะวันตก ที่เป็นสังคมแห่งการบุกฝ่าผจญภัย มุ่งไปข้างหน้า แล้วก็ต้องแก่งแย่ง แข่งขัน ดิ้นรนต่อสู้ พร้อมกับพัฒนากฎกติกาขึ้นมา เพื่อไม่ให้ล้ำเส้นกัน

ส่วนสังคมไทยของเรานี้ เป็นสังคมที่เน้นการอยู่กับที่ ตามคติ “ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว” ซึ่งเท่ากับบอกว่า ที่นี่ดีแล้ว อย่าไปไหนเลย

ยิ่งกว่านั้น จากการที่มีธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ คนไทยก็เกื้อกูลเผื่อแผ่กันได้ง่าย เหมือนอย่างเมื่อ ๕๐-๖๐ ปีก่อนนี้ คนแปลกหน้าอาคันตุกะมาถึงบ้าน คนไทยนอกจากเอาอาหารมาต้อนรับให้กินข้าวกินปลาแล้ว บริเวณบ้านมีต้นกล้วย ต้นมะม่วง ไม้ผลต่างๆ ก็ให้เขากินเขาเก็บเอาไปตามสบาย

เพราะฉะนั้น ของเราจึงตรงกันข้ามกับสังคมฝรั่ง แทนที่จะเน้นกฎกติกา ก็มุ่งที่ความมีมิตรจิตมิตรใจ ถ้อยทีถ้อยอาศัยกัน

จำไว้เลยว่า สังคมอเมริกัน คือสังคม frontier

คำว่า frontier เป็นศัพท์สำคัญของอเมริกัน ไม่ว่าจะทำอะไรที่สำคัญ เขาชอบพูดว่า frontier แต่ก่อนตอนแรกๆ ก็มี land frontiers, ocean frontiers แม้แต่ไปถึงขั้วโลกใต้ อเมริกันก็ดีใจภูมิใจว่าพวกตัวพิชิตฟรอนเทียร์ได้อีก

ต่อมาก็ space frontier บุกฝ่าไปในพรมแดนอวกาศ ที่โครงการของเคนเนดี้ส่งยานอวกาศไปโลกพระจันทร์ เขาก็เรียกว่าบุกเบิกฟรอนเทียร์ทั้งนั้น

แม้แต่ความก้าวหน้าทางวิทยาการ เขาก็เรียกว่า frontiers of knowledge หรือ frontiers of science แล้วก็มา information frontier หรือ electronic frontier คือเรื่องของพวกคอมพิวเตอร์ เรื่องของอินเทอร์เนต

เวลานี้เรากำลังอยู่ในระยะที่ฝรั่งบุกฝ่า cyberspace frontier ฝรั่งบุกฝ่าไป แต่ไทยเที่ยวสนุกเลย

ไทยไม่บุกฝ่า ไทยรอรับผลการบุกฝ่าอย่างเดียว เอาแต่เที่ยวสนุกไปในแดนที่เขาบุกฝ่าไว้นั้น แล้วจะมีอะไรก้าวหน้าไปได้อย่างไรนี่แหละนิสัยจิตใจพื้นฐานมันคนละแบบ แล้วเราก็ไม่ดูตัวเอง

จะไปเอาอย่างฝรั่ง ก็เอาไม่ได้จริง เอาแค่ผิวแค่เปลือกฉาบฉวยไป ทั้งที่แม้แต่เปลือกของเขานั้น ตัวเองก็ไม่รู้ไม่เข้าใจจริง และเห็นไม่ทั่วถึง เพราะฉะนั้นมันก็ไม่ได้เรื่อง

ต้องรู้จักตัวเองให้ดี แล้วก็รู้จักเขาให้ชัด ต้องศึกษาฝรั่งให้ถึงแก่นถึงฐาน ภูมิหลังเขามาอย่างไรในยุโรป เมื่อมาอเมริกาแล้วเขาทำอะไร พัฒนาก้าวหน้ากันมาอย่างไร อย่างนี้จึงจะทันเขาได้

เรื่อง frontier นี้ ประธานาธิบดีเคนเนดี้/John F. Kennedy ที่มีชื่อเสียง เมื่อครั้งหาเสียงจะเป็นประธานาธิบดี ก็ยกขึ้นมาใช้

ที่จริงตอนนั้นอเมริกันบุกฝ่า frontier ถึงแคลิฟอร์เนียจบไปนานแล้ว คือ land frontiers จบหรือปิดรายการไปตั้งแต่ปี ๑๘๙๐ แต่เคนเนดี้ก็ปลุกใจคนอเมริกันให้บุกฝ่า frontier ใหม่ โดยสร้างนโยบาย “New Frontier” ให้แก่คนอเมริกัน ว่าจะต้องบุกฝ่าขยายพรมแดนใหม่

เวลานี้ คนอเมริกันก็บุกฝ่าอย่างที่บอกเมื่อกี้ว่ามาถึง cyberspace frontier แล้ว แต่ไทยเราก็ไม่ได้คิดอะไร เราก็ในน้ำมีปลาในนามีข้าว (ที่จริงเวลานี้ ในน้ำจะหมดปลา ในนาจะหมดข้าว)

ต้องถามตัวเองว่า เราจะทำอย่างไรให้เหมาะกับคติ “ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว” เราก็ต้องพัฒนาระบบวิธีการอะไรๆ ของตัวเองให้เหมาะกับพื้นเพของตน ระบบ frontier ของเขา อาจจะเข้ากับเราไม่ได้ นี่ก็เป็นเรื่องใหญ่

คนไทยเราไม่ค่อยศึกษา ไม่ค่อยค้นคว้า ต้องพูดตรงๆ ว่า ไม่รู้จักฝรั่งจริง จึงไม่รู้ว่าเราจะเอาฐานอะไรมาใช้เพื่อรับมือกับความเจริญใหม่ๆ และจัดการเอามันมาใช้ประโยชน์ได้

คนที่เก่งจริง ต้องมีความสามารถของตัวเองในการที่จะรับเอาสิ่งใหม่เข้ามาจัดการได้ ไม่ใช่ไปรับเพียงแค่เอาตามเขา เลียนแบบเขา แต่ต้องเอามาจัดการ การเอามาจัดการ ไม่ใช่การตามเขา

ถามว่าเวลานี้ เรามีความสามารถไหม ที่จะเอาของเขามาจัดการ?

เอาละ นี้เป็นการพูดนอกเรื่องไป