การศึกษา คือการพัฒนาความสุข

หน้าสำหรับพิมพ์

การศึกษา คือการพัฒนาความสุข

เมื่อการศึกษาที่แท้มา ก็ต้องมีสุขไปด้วย การศึกษาที่ถูกต้องจะพัฒนาความสุข

ความสุขนั้นเกิดจากการได้สนองความต้องการ และดังนั้นจึงเปลี่ยนไปตามความต้องการ ความจริงข้อนี้เป็นจุดที่การศึกษายุคปัจจุบันไม่ค่อยมอง เพราะแนวคิดปัจจุบันโดยมากมองความต้องการเป็นแบบเดียว

ความต้องการเปลี่ยนแปลงพัฒนาได้ ความสุขจึงพัฒนาได้ และดังนั้นเราจึงต้องพัฒนาความต้องการ การศึกษาต้องทำหน้าที่นี้ เมื่อเราเปลี่ยนแปลงพัฒนาความต้องการได้ ความสุขก็เปลี่ยนได้ เพราะความสุขขึ้นกับความต้องการ

เมื่อมนุษย์ได้สนองความต้องการก็จะเกิดความพึงพอใจ จึงเป็นสุข ถ้าเขาต้องการเสพ ต้องการเวทนาที่อร่อย เช่น รูปสวย เสียงเพราะ เมื่อเขาสนองความต้องการนั้น คือ ได้เห็นรูปสวยๆ ได้ยินเสียงเพราะ เป็นต้น เขาก็สุข เพราะได้สนองความต้องการนั้น

แต่ถ้าเราใช้อินทรีย์เพื่อรู้… เมื่อมีความอยากรู้ (ความอยากรู้เกิดได้ พัฒนาได้) คือเกิดความต้องการรู้ พอสนองความต้องการรู้ ความสุขก็เกิดจากการได้รู้ ตรงนี้เป็นขั้วต่อสำคัญของการศึกษา

พระพุทธเจ้าตรัสไว้ว่า รุ่งอรุณของการศึกษาอยู่ที่นี่ แสงเงินแสงทองของชีวิตที่ดีงามอยู่ที่นี่ ดังพุทธพจน์ที่ตรัสไว้มีสาระสำคัญว่า ก่อนอาทิตย์อุทัย จะมีแสงเงินแสงทองมาก่อน ฉันใด วิถีชีวิตที่ดีก็มีความต้องการชนิดใหม่เป็นจุดเริ่ม ฉันนั้น ตรงนี้คือการศึกษาเริ่มเดินหน้า

เมื่อเด็กต้องการรู้ ความสุขก็มีมิติใหม่ คือมีความสุขจากการรู้ แต่ก่อนนี้ต้องเจอสิ่งที่ให้ความรู้สึกสบาย ชอบใจ จึงจะสุข แต่ถ้าเจอสิ่งที่รู้สึกไม่สบาย ก็ไม่ชอบใจ และเป็นทุกข์ วนอยู่แค่นั้น เป็นกระบวนการของอวิชชา-ตัณหา-ทุกข์ มาตลอด แต่พอรู้จักใช้อินทรีย์เพื่อการเรียนรู้ เกิดความอยากรู้ ก็เข้าสู่กระบวนการของการศึกษาที่มีความสุขเชิงปัญญา

การใช้อินทรีย์เพื่อการเรียนรู้ ต่างกับใช้อินทรีย์เพื่อเสพความรู้สึก เพราะสิ่งทั้งหลายทุกอย่างเป็นวัตถุหรือเป็นประสบการณ์เพื่อการเรียนรู้ได้ทุกอย่าง โดยไม่แบ่งแยก ไม่ว่าเราจะชอบหรือไม่ชอบ ก็เรียนรู้ได้หมด

เมื่อเด็กรู้จักใช้อินทรีย์เพื่อการเรียนรู้ คือเพื่อสนองความต้องการรู้ เขาจะข้ามพ้นขั้นของความสุขที่ขึ้นต่อการเสพความรู้สึก ข้ามพ้นความสุขทุกข์จากชอบใจไม่ชอบใจ ขึ้นไปถึงขั้นของการมีความสุขได้ทั้งจากสิ่งที่ชอบใจและไม่ชอบใจ เพราะทุกสิ่งไม่ว่าเขาจะชอบหรือไม่ชอบ เขาเรียนรู้ได้หมด โดยเฉพาะสิ่งที่ไม่ชอบ บางทีจะได้เรียนรู้มากกว่า

ตอนนี้เด็กจะพ้นจากอำนาจครอบงำของสุขทุกข์จากความชอบใจและไม่ชอบใจ จะชอบใจหรือไม่ชอบใจ เด็กไม่แคร์แล้ว แต่เด็กหันมาชอบสิ่งที่ได้เรียนรู้ จึงสามารถชอบสิ่งที่ไม่ชอบ

ตอนที่เด็กสามารถชอบสิ่งที่ไม่ชอบนี้ ดีแท้ๆ เลย เพราะเด็กไม่หลงจมอยู่แค่เพลิดเพลินสนุกสนานกับการเสพ แต่เด็กมีความสุขกับการเรียนรู้

ตอนนี้ก็เข้ามาสู่หลักของธรรมชาติมนุษย์ที่พุทธศาสนาบอกว่า มนุษย์เป็นสัตว์ประเสริฐด้วยการฝึก เพราะเป็นสัตว์วิเศษ ที่ฝึกได้ เรียนรู้ได้ ชีวิตจะดีอยู่ที่การฝึก

เราไม่พูดลอยๆ ว่ามนุษย์เป็นสัตว์ประเสริฐ ถ้าพูดว่ามนุษย์เป็นสัตว์ประเสริฐ ยังไม่ใช่ภาษาพุทธ แต่เป็นภาษาชาวบ้าน ซึ่งเพี้ยน พุทธศาสนาบอกว่ามนุษย์เป็นสัตว์ประเสริฐด้วยการฝึก ฝึกแล้วประเสริฐ ดังพุทธพจน์ว่า ทนฺโต เสฏโ มนุสฺเสสุ แปลว่า ในหมู่มนุษย์ ผู้ที่ฝึกแล้วประเสริฐ ต้องฝึกจึงประเสริฐ ไม่ใช่ประเสริฐขึ้นมาเฉยๆ

มนุษย์เป็นสัตว์ที่ฝึกได้ มนุษย์จะดีก็ต้องฝึกต้องศึกษา ต้องให้เด็กเกิดจิตสำนึกในการศึกษาว่า ชีวิตของเราจะดี ต้องฝึกศึกษา ต้องเรียนรู้ พอเด็กเริ่มใช้อินทรีย์ พ่อแม่ก็คอยกระตุ้นนำ ให้เขาใช้อินทรีย์เพื่อการเรียนรู้

เมื่อใดเด็กมีความต้องการรู้ เกิดความใฝ่รู้ขึ้นมา แกจะมองเห็นว่าสถานการณ์ที่แกต้องทำอะไรที่ยากลำบากมากกว่า แกจะได้เรียนรู้มากขึ้น ถึงตอนนี้เด็กก็จะเกิดจิตสำนึกในการฝึกตน และยินดีหรือถึงกับชอบสิ่งที่ยาก แกจะเข้มแข็ง พร้อมกับที่ความสุขก็เพิ่มขึ้น แล้วการพัฒนาก็ยิ่งก้าวหน้า

ต่างจากเด็กที่ไม่มีจิตสำนึกในการศึกษา พอเจออะไรที่ยาก ซึ่งไม่ให้เวทนา/ความรู้สึกที่เป็นสุข ก็ต้องทุกข์อย่างเดียว และเมื่อต้องทำ ก็จำใจทำ ไม่เต็มใจ ต้องฝืนใจทำ จึงมีความทุกข์

แต่คนจะอยู่โดยไม่ทำอะไรก็เป็นไปไม่ได้ เมื่อต้องทำด้วยจำใจฝืนใจอยู่ตลอดเวลา ก็เป็นสถานการณ์ที่แย่ ชีวิตของเขาจึงมากไปด้วยความทุกข์

แต่พอเราพัฒนาเด็กให้เกิดความใฝ่รู้ขึ้นมา เด็กมีจิตสำนึกในการฝึกตน รู้ว่าชีวิตของเราจะดีถ้าได้ฝึกตัวเอง แกก็รู้ว่าถ้าเจอสิ่งที่ยาก หรือสถานการณ์ยาก ก็จะได้ฝึกตัวเองมากขึ้น แกจึงกลับชอบสิ่งที่ยากเหล่านี้

สิ่งที่เด็กผู้ไม่ได้ฝึก ไม่ได้ศึกษา เกลียดกลัว มีความทุกข์ กลับทำให้เด็กที่ใฝ่ศึกษามีความสุข

เด็กที่ไม่ใฝ่ศึกษา หากเจอสถานการณ์ที่ต้องทำโดยจิตใจไม่ชอบ ก็ฝืนใจเป็นทุกข์ ทำก็ไม่ได้ผลและเสียสุขภาพจิต แต่พอมีจิตสำนึกในการฝึกตน ต้องการเรียนรู้ ต้องการฝึกตน เจอสิ่งที่ยากรู้ว่าตัวเองจะได้ฝึกศึกษามาก ก็ชอบใจ จึงทำด้วยความเต็มใจ ทั้งสุขภาพจิตก็ดีมีความสุข และทำสำเร็จได้ผลด้วย นี่แหละการศึกษาที่แท้ ดีอย่างนี้