มัวแกว่งข้ามไปข้างโน้นข้างนี้ ไม่ถึงทางสายกลางสักที

หน้าสำหรับพิมพ์

มัวแกว่งข้ามไปข้างโน้นข้างนี้ ไม่ถึงทางสายกลางสักที

เราต้องระวัง แนวคิดฝรั่งนี้มีข้อสังเกตว่ามักไปสุดโต่ง พอไปทางนี้สุดแล้วก็ตีกลับไปตรงข้ามทางโน้น เหมือนอย่าง child-centered กับ teacher-centered คือไปทางนี้สุด แล้วก็ไปทางโน้นสุด

เหมือนอย่างบอกว่า ที่ผ่านมาตะวันตกต้องการพิชิตธรรมชาติ มุ่งจะเอาชนะธรรมชาติ และสร้างสรรค์อารยธรรมด้วยแนวคิดพิชิตธรรมชาติมาตลอด แต่ตอนนี้ฝรั่งบอกไม่ได้แล้ว ผิด จะต้องมองมนุษย์เป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติ จะมองเป็นต่างหากแยกกันไม่ได้ เป็นปรปักษ์ไม่ได้ ต้องกลมกลืนกับธรรมชาติ คำว่ากลมกลืนกัน อาจจะหมายความว่า ปล่อยตามธรรมชาติ ก็เลยไปอีกสุดโต่ง

บางทีฝรั่งคิดว่าการปล่อยตามธรรมชาตินี้เป็นแนวคิดตะวันออก เช่น เป็นพุทธ แต่เปล่าเลย ไม่ใช่หรอก เราต้องระวังอย่าหลวมตัว พอฝรั่งบอกว่าไม่เอาแล้วพิชิตธรรมชาติ เอาชนะธรรมชาติมันผิด แนวคิดตะวันออกอย่างพุทธนี่ดีนะอยู่ตามธรรมชาติ เรานึกว่าฝรั่งชม อย่าไปเชื่อเขา

พุทธไม่ใช่ศาสนาที่ปล่อยตามธรรมชาติเป็นอันขาด เพราะการปล่อยตามธรรมชาตินั้นคือสุดโต่ง

พุทธศาสนามองว่า มนุษย์นั้นอยู่ในระบบความสัมพันธ์ของสิ่งทั้งหลายในธรรมชาติทั้งหมด สิ่งทั้งหลาย จะเรียกว่าโลก หรือธรรมชาติ ก็แล้วแต่ คือระบบความสัมพันธ์ ในระบบความสัมพันธ์นี้สิ่งทั้งหลายเป็นเหตุปัจจัยส่งผลกระทบต่อกัน เมื่อระบบสัมพันธ์นี้ดำเนินไป ถ้าองค์ประกอบบางอย่างมีพฤติกรรมหรือความเป็นไปที่ไม่ดี ก็จะเกิดผลเสียต่อระบบทั้งหมด

สภาพของระบบความสัมพันธ์ของสิ่งทั้งหลายในปัจจุบัน เท่าที่เป็นอยู่นี้ ทางพุทธศาสนาเห็นว่า ยังไม่น่าพอใจ เรียกว่ายังมีทุกข์ ยังมีการเบียดเบียนกันมาก หรือว่าโลกยังมีการเบียดเบียนมาก

พุทธศาสนามองต่อไปว่า ในโลกหรือธรรมชาติทั้งหมดที่เป็นระบบความสัมพันธ์ ซึ่งทุกอย่างเป็นหน่วย เป็นองค์ย่อย สัมพันธ์กันอยู่นี้ มนุษย์เป็นองค์ประกอบพิเศษ (แต่ไม่ใช่ประเสริฐ ถ้าพูดว่ามนุษย์เป็นสัตว์ประเสริฐ ก็ผิดอีก)

พิเศษอย่างไร คือเป็นสัตว์ที่ฝึกได้ พัฒนาได้ ในขณะที่องค์ประกอบอื่นเป็นไปตามเหตุปัจจัยที่มาสัมพันธ์กันโดยไม่มีเจตจำนงของมันเอง แม้แต่สัตว์ทั้งหลายก็ไปตามสัญชาตญาณเป็นส่วนใหญ่ ศึกษาแทบไม่ได้ แต่มนุษย์เป็นสัตว์ที่ศึกษาได้ เรียนรู้ได้ พัฒนาได้ ฝึกได้ นับเป็นองค์ประกอบพิเศษ

เมื่อเป็นเช่นนี้ ถ้าได้พัฒนามนุษย์ให้มีคุณสมบัติดีแล้ว ก็จะเป็นองค์ประกอบ เป็นปัจจัยที่ดีในระบบองค์รวมนี้ ซึ่งจะช่วยพัฒนาความสัมพันธ์ในระบบให้ดีขึ้น นี่คือความต้องการในพุทธศาสนา มนุษย์ควรจะภูมิใจตรงนี้

ถ้ามนุษย์ได้พัฒนาตนเองให้มีคุณสมบัติดีแล้ว ตอนนี้แหละจะประเสริฐ คือ เมื่อฝึกศึกษาแล้วจึงประเสริฐ ถ้ายังไม่ฝึก ก็ยังไม่ประเสริฐ

เมื่อฝึกศึกษาพัฒนาดี เป็นผู้ประเสริฐแล้ว มนุษย์ก็กลับมาเป็นองค์ประกอบเกื้อหนุน ที่จะมาจัดทำให้ความสัมพันธ์ในระบบทั้งหมดที่เรียกว่าโลก หรือธรรมชาติ ที่เราเป็นส่วนร่วมอยู่ด้วย มันดีขึ้น

อย่างนี้เรียกว่า “มัชฌิมาปฏิปทา” เป็นสายกลาง พอดีถูกต้องสอดคล้องกับความจริง ไม่ใช่สุดโต่งข้างหนึ่ง ที่มองธรรมชาติเป็นคู่ปรปักษ์ มุ่งจะเอาชนะธรรมชาติ จะไปจัดการกับมัน เอามันมารับใช้ และก็ไม่ใช่สุดโต่งอีกข้างหนึ่งที่เรื่อยเปื่อยจะปล่อยไปตามธรรมชาติ

พุทธศาสนาถือว่า โลกนี้ยังมีทุกข์ มีการเบียดเบียนกันมาก มนุษย์ในฐานะเป็นองค์ประกอบพิเศษที่ฝึกฝนพัฒนาได้ จึงควรจะพัฒนาตนให้ดี แล้วมาเป็นส่วนร่วมที่เกื้อหนุนให้ระบบนี้ดีขึ้น ให้เข้าถึงโลกที่เป็นสุขไร้การเบียดเบียน

เรื่องแนวคิดอย่างนี้ต้องระวัง ถ้ามองฝรั่งก็ต้องรู้ทันทีว่าเขามีพื้นฐานมาอย่างไร และเมื่อเขามองเรา เราก็ต้องระวังอย่าหลวมตัวให้เขาใส่ตราให้