ความคิดทางจิตวิทยา ที่แยกส่วน และคลุมเครือ

หน้าสำหรับพิมพ์

ความคิดทางจิตวิทยา ที่แยกส่วน และคลุมเครือ

เนื่องจากวิชาการต่างๆ ที่เล่าเรียนและใช้งานกันเวลานี้ เป็นไปตามแนวคิดของตะวันตก เมื่อยกเอาแนวคิดอื่นอย่างพุทธศาสนาขึ้นมาพูด จึงต้องระวังความสับสนปนเปที่นำไปสู่ความเข้าใจยากหรือเข้าใจผิด

จึงขอตั้งข้อสังเกตบางอย่างไว้ เกี่ยวกับลักษณะของความคิดความเข้าใจของชาวตะวันตก ในเรื่องสภาพจิตหรืออารมณ์/ความรู้สึกต่างๆ นี้ ซึ่งจะช่วยให้เกิดวิธีมองที่ทำให้เข้าใจหลักธรรมทางจิตง่ายขึ้น

ประการแรก จิตวิทยาตะวันตก แต่เดิมมาสนใจเฉพาะ negative emotions คืออารมณ์หรือสภาพจิตด้านลบ เพราะจิตวิทยาตะวันตกนั้นพัฒนาขึ้นมาจากการทำงานแก้ปัญหาและดูแลรักษาผู้ป่วยทางจิต จึงเอาสภาพจิตหรืออารมณ์ด้านลบเป็นจุดเริ่ม และเอาสภาพจิตของมนุษย์ปุถุชนทั่วไปเป็นมาตรฐานหรือเป็นจุดหมาย คือพยายามแก้ไขปัญหาของคนไข้โรคจิต ให้หายป่วยกลับมาเป็นอย่างคนทั่วๆ ไปที่ถือว่าเป็นปกติ

ต่อมา เมื่อจิตวิทยาตะวันตกนั้นพัฒนามากขึ้น ก็หันมาสนองความต้องการของมนุษย์ในสังคมตะวันตกนั้น ซึ่งปรารถนาจะมีชีวิตอย่างดีที่ประสบความสำเร็จ ในยุคอุตสาหกรรม และยุคธุรกิจอุตสาหกรรม

พัฒนาการในขั้นนี้ ทำให้แม้แต่คำว่า “จิตวิทยา” เอง บางทีมีความหมายเป็นการใช้วิธีการทางจิตใจเพื่อให้บุคคลนั้นสำเร็จความมุ่งหมายของตนเอง หรือเป็นความหมายเชิงธุรกิจ เช่น คำว่า “คนนี้มีจิตวิทยาดี” “เขาพูดมีจิตวิทยา” “ยิ้มอย่างมีจิตวิทยา” หรือ “อย่ามาจิตวิทยากับฉันนะ”

ส่วนในทางพุทธศาสนา ถือว่า มนุษย์ปุถุชนธรรมดาทั่วไปนี้ยังบกพร่อง จะต้องพัฒนาให้ดียิ่งขึ้น ให้เป็นอริยชน หรืออารยชน จนกระทั่งเป็นพระอรหันต์ จึงเอาสภาพจิตหรืออารมณ์ของคนทั่วไปเป็นจุดเริ่ม และตั้งสภาพจิตของพระอริยะเป็นจุดหมาย

นอกจากนั้น ถือว่า เรื่องสภาพจิต/อารมณ์นั้นอยู่ในระบบการดำเนินชีวิตที่มีความเป็นจริงของมันเองตามธรรมชาติ การพัฒนาสภาพจิต หรือพัฒนาการทางอารมณ์ เป็นเพียงส่วนหนึ่งของการพัฒนาชีวิตที่ดีงามทั้งระบบ ซึ่งมีความสัมพันธ์เป็นเหตุปัจจัยในระบบของมันเอง ความดีงามสมบูรณ์ของระบบการดำเนินชีวิตนั้นเป็นจุดหมายของมันเองโดยธรรมชาติ และวัดผลได้โดยธรรมชาติ

โดยนัยนี้ การมีอารมณ์/สภาพจิตที่ดี จึงมิใช่เป็นการพัฒนาทางจิตใจเพื่อสนองแนวคิดค่านิยมของสังคม แต่สภาพจิตที่ดีจะเกื้อหนุนและพ่วงมากับความสัมพันธ์ทางสังคมที่ดีงามเอง ตามกฎธรรมชาติของความสัมพันธ์เป็นเหตุปัจจัยแก่กัน ดังนั้น สภาพจิตหรืออารมณ์บวกจึงวัดด้วยมาตรฐานความสัมพันธ์ที่เป็นจริงในธรรมชาติของมันเอง และเป็นจุดสนใจของพุทธศาสนามาแต่ต้น

ประการต่อไป สืบเนื่องจากประการแรกนั้นเอง จิตวิทยาตะวันตกจึงมองความหมายของ positive emotions หรืออารมณ์ฝ่ายบวกต่างจากพระพุทธศาสนา เช่น เขามองว่า ambition (มักแปลกันว่าความทะเยอทะยาน) เป็น positive emotion เพราะเกื้อหนุนต่อการสร้างความสำเร็จของบุคคล (เช่น เกียรติยศ ความยิ่งใหญ่ ความมั่งคั่ง ตลอดจนความสำเร็จตามแนวคิดเชิงธุรกิจ หรือแนวคิดวัตถุนิยม อย่าง success culture ของอเมริกัน) ทำให้คนคึกคักมีกำลังที่จะทำกิจกรรมหรือทำงานการเพื่อให้ตนบรรลุผลสำเร็จที่ว่านั้น

ในกรณีอย่างนี้ จิตวิทยาตะวันตกจับเอาแค่ความสำเร็จตามค่านิยมหรือแนวคิดของสังคมนั้นๆ และยุคสมัยนั้นๆ เป็นเกณฑ์วัด ไม่ได้มองที่ความดีงามของชีวิต สันติสุขของสังคม และความดำรงอยู่ด้วยดีของระบบแห่งธรรมชาติทั้งหมดโดยรวม ซึ่งควรจะเป็นจุดหมายที่แท้จริงของอารยธรรมมนุษย์ และเป็นเกณฑ์วัดความเป็น positive ที่แท้