องค์รวมที่แท้ ต้องเป็นระบบสัมพันธ์ที่องค์ร่วมเป็นปัจจัยแก่กัน

หน้าสำหรับพิมพ์

องค์รวมที่แท้ ต้องเป็นระบบสัมพันธ์ที่องค์ร่วมเป็นปัจจัยแก่กัน

ทำไมจึงแยกสิกขาเป็น ๓ (ไตรสิกขา) แต่แยกภาวนา เป็น ๔ ในขณะที่ของฝรั่งมีชุด ๔ อย่างเดียว ตอบว่าเพราะฝรั่งแยกโดยมีแนวคิดแบบแยกส่วน แต่ของเรามีเหตุผลว่ากรณีใดแยก ๓ กรณีใดแยก ๔

สิกขาแยก ๓ คือ “ไตรสิกขา” เป็นศีล สมาธิ ปัญญา เพราะเป็นการศึกษา ซึ่งเป็นการพัฒนาชีวิตที่ดำเนินไปพร้อมกันทั้ง ๓ ด้าน แยกกันไม่ได้

ในเวลาที่เราสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมขณะหนึ่งๆ กรณีหนึ่งๆ เราสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมทางวัตถุ หรือทางสังคม อย่างใดอย่างหนึ่ง ดังนั้น กายกับศีล ๒ ข้อต้นจึงต้องรวมกัน เพื่อจะให้มีการพัฒนา ๓ อย่างเท่านั้น

หมายความว่า ในขณะหนึ่งๆ หรือในแต่ละกิจกรรมที่เป็นอยู่ จะต้องมี ๓ อย่างที่พัฒนาไปด้วยกัน คือ

1. ความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม จะเป็นวัตถุ หรือสังคม อันใดอันหนึ่ง
2. สภาพจิตใจ อารมณ์/ความรู้สึก ความสุขทุกข์ แรงจูงใจ คุณธรรม
3. ปัญญา ความรู้ ความเข้าใจ

ในการดำเนินชีวิต คือ ในการศึกษาที่เป็นจริง กระบวนการของการศึกษา หรือกระบวนการของการดำเนินชีวิตทุกขณะ จะต้องมีองค์ ๓ แยกกันไม่ได้ จึงต้องใช้ ๓ ฉะนั้น ในกรณีของไตรสิกขา ศีลจึงคลุมไปถึงการสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมทางวัตถุด้วย ส่วนสมาธิก็เป็นเรื่องจิต และปัญญาเป็นเรื่องความรู้ความเข้าใจ

ส่วนในเวลาวัดผล ยิ่งแยกละเอียดเท่าไรก็ยิ่งดี จะได้เห็นชัดเจน ดังนั้นในเวลาวัดผลจึงแยกแบบภาวนา ๔ เช่นจะดูว่าเป็นพระอรหันต์หรือไม่ ก็ดูที่ภาวนา ๔ ผู้ใดมีภาวนาครบ ๔ ผู้นั้นเป็นพระอรหันต์

โดยมากเราไปมองแง่ลบว่า พระอรหันต์ “ละ” อะไรบ้าง เช่นเป็นโสดาบัน ละสังโยชน์ ได้ ๓ เป็น สกทาคามี ละสังโยชน์ได้เท่าไร แต่ที่จริงทางบวกก็มี คือดูที่ภาวนา ๔ ถ้าผู้ใดพัฒนา ๔ ด้านได้ครบ เรียกว่าเป็นพระอรหันต์ หมายความว่า ภาวนา ๔ เป็นหลักในการวัดผลนั่นเอง

สรุปว่า ภาวนา ๔ ใช้ในการวัดผล เพราะเวลาวัดผลยิ่งแยกชัดเจนออกไปเท่าไรยิ่งดี จึงแยกอย่างที่ว่าแล้ว คือ

๑. ดูความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมทางวัตถุ เช่น การกิน การอยู่ การบริโภค การใช้สอย การดู การฟัง ว่าเป็นอย่างไร (กายภาวนา)

๒. ดูความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมด้านสังคม การอยู่ร่วมกับผู้อื่น ว่าเบียดเบียนเขาไหม ก่อความเดือดร้อนแก่คนอื่นไหม ทำร้ายเขาไหม ละเมิดเขาไหม หรืออยู่ร่วมกับเขาได้ดี มีความสัมพันธ์ที่ดีงาม เกื้อกูล (สีลภาวนา)

๓. ดูด้านจิตใจว่าเป็นอย่างไร ทั้งความรู้สึก/อารมณ์ คือสภาพจิตใจ ความสุข ความทุกข์ ความเข้มแข็ง คุณธรรมต่างๆ (จิตตภาวนา)

๔. ดูด้านปัญญา ความรู้ ความเข้าใจ การรู้จักคิด ความมีเหตุผล การรู้จักแสวงหาความรู้และแสดงความคิดเห็น ฯลฯ (ปัญญาภาวนา)

ขอทวนว่า ในแง่การศึกษาแยกไม่ได้ เพราะ ๓ ด้านต้องไปด้วยกัน ทุกกิจกรรมทุกขณะต้องดูทั้ง ๓ ด้าน เพราะในขณะที่เรามีความสัมพันธ์กับสิ่งทั้งหลาย ไม่ว่าจะสัมพันธ์ด้วยกาย วาจา หรือด้วยอินทรีย์ ตา หู จมูก ลิ้น ก็ตาม ตอนนั้นจิตใจของเราก็มีความสัมพันธ์ด้วย เรามีความรู้สึกอย่างใดอย่างหนึ่งต่อสิ่งที่เรากำลังเกี่ยวข้องอยู่ เช่น ต่อเพื่อนมนุษย์ หรือต่อเครื่องใช้ไม้สอย อาหาร และในด้านปัญญาเราก็มีความรู้ เข้าใจ ความคิด แนวคิด ความเชื่อ หรือค่านิยมต่อสิ่งนั้นอย่างใดอย่างหนึ่งด้วย ทุกด้านทำงานไปด้วยกัน มีอิทธิพลต่อกัน แม้ว่าเราจะไม่รู้ตัว

เมื่อได้หลักนี้แล้ว ก็ต้องดูการฝึกศึกษาพัฒนา ๓ ด้านไปด้วยกัน คือ

1. ความสัมพันธ์ด้วย กาย วาจา และอินทรีย์ทั้ง ๕
2. ความสัมพันธ์ด้วยจิตใจ
3. ความสัมพันธ์ด้วยปัญญา