สภาพจิตหรืออารมณ์เอื้อด้านสังคม

หน้าสำหรับพิมพ์

สภาพจิตหรืออารมณ์เอื้อด้านสังคม

ชุดที่ ๑ อารมณ์ฝ่ายบวก ด้านพัฒนาการทางสังคม ซึ่งจะต้องสร้างหรือพัฒนาขึ้นมาให้ได้ เป็นคุณสมบัติประจำใจ ที่จะทำให้มีความสัมพันธ์ที่ดีงามกับผู้อื่น อยู่ร่วมสังคมอย่างสร้างสรรค์ และเป็นสุขร่วมกันทั้งด้วยตนเอง และกับผู้อื่น คือ

๑. เมตตา ในสถานการณ์ปกติ (ความรัก ปรารถนาดี มีไมตรี อยากให้คนอื่นเป็นสุข)

๒. กรุณา ในสถานการณ์ที่ผู้อื่นตกต่ำเดือดร้อน (มีใจพลอยหวั่นไหวไวต่อความทุกข์ของผู้อื่น อยากช่วยให้เขาพ้นจากทุกข์)

๓. มุทิตา ในสถานการณ์ที่ผู้อื่นก้าวขึ้นสู่ความสุข ความดีงาม ความสำเร็จ (มีใจพลอยยินดีกับความสุขความดีงามความสำเร็จของเขา อยากส่งเสริมสนับสนุน)

สภาพจิต หรืออารมณ์บวกทั้ง ๓ นี้ เป็นปัจจัยให้เกิดพฤติกรรมที่ดีงามเกื้อกูลในความสัมพันธ์ทางสังคม พูดสั้นๆ ว่า เป็นปัจจัยแก่ศีล ทำให้ไม่เบียดเบียนกัน และเป็นเครื่องประสานสังคม โดยนำไปสู่การให้เผื่อแผ่แบ่งปัน (ทาน) การช่วยเหลือเกื้อกูลกันด้วยวาจา (ปิยวาจา) และการบำเพ็ญประโยชน์ (อัตถจริยา)

สภาพจิต หรืออารมณ์บวกเหล่านี้ เกื้อหนุนการพัฒนาชีวิตของตนเองไปพร้อมกันด้วย โดยทำให้เกิดสภาพผ่อนคลายสงบสุขภายใน ทั้งกาย และจิตใจ ซึ่งไปรวมศูนย์ที่สมาธิ ซึ่งเป็นภาวะอยู่ตัวเข้าสู่ดุลยภาพของจิต จึงจัดอยู่ในหมวดแห่งการศึกษาพัฒนาด้านจิตใจ ที่เรียกสั้นๆ ว่า สมาธิ (และเป็นวิธีปฏิบัติอย่างหนึ่งที่จะให้เกิดสมาธิด้วย)

ถ้าไม่มีสภาพจิต หรืออารมณ์บวก ๓ อย่างนี้ ก็จะเกิดสภาพจิตฝ่ายตรงข้ามที่ไม่ดี ที่เป็นด้านลบ คือ ความหงุดหงิดขัดเคืองไม่พอใจ ความก้าวร้าวคุกคามอยากข่มเหงแกล้งรังแก ความริษยาเห็นเขาได้ดีทนไม่ได้ ตามลำดับ

หรือไม่ก็อาจจะเกิดสภาพจิตฝ่ายลบอีกชุดหนึ่ง คือ แทนที่จะเมตตาก็เกิดราคะหรือเสน่หา แทนที่จะกรุณาก็เกิดความเศร้าใจหรือโทมนัส แทนที่จะมุทิตาก็ได้แค่ดีใจสมใจตัว (ไม่ใช่พลอยยินดีที่จะส่งเสริมเขา)

มิฉะนั้น ก็อาจจะเกิดสภาพจิตเฉยเมยด้วยโมหะ ที่เรียกว่า อุเบกขา ซึ่งเป็นอัญญาณุเบกขา คือเฉยโง่ (เฉยไม่รู้เรื่อง-ไม่เอาเรื่อง-ไม่ได้เรื่อง) อันเป็นอารมณ์/ความรู้สึกฝ่ายลบ เป็นสภาพจิตที่ขาดการศึกษา ไม่พัฒนา

ถึงแม้จะมีสภาพจิตหรืออารมณ์บวก ๓ อย่าง คือ เมตตา กรุณา มุทิตา นั้น แต่อาจเกิดความผิดพลาดเป็นผลเสีย คือในทางสังคม อาจช่วยเหลือส่งเสริมสนับสนุนบุคคล แต่ทำให้ลำเอียงเสียความเป็นธรรม ละเมิดหลักการ ทำลายกฎเกณฑ์กติกา ตลอดจนช่วยเหลือไม่สมเหตุผล ทำให้บุคคลอ่อนแอพึ่งพาเป็นต้น และในด้านชีวิตของตนเอง ทำให้โศกเศร้าเสียใจ เป็นทุกข์ เมื่อไม่อาจช่วยเหลือเขาได้ตามที่ปรารถนา เป็นต้น

ดังนั้น สภาพจิตที่ดีหรืออารมณ์ฝ่ายบวก ซึ่งเป็นด้านความรู้สึกนั้น จึงต้องมาบรรจบกับด้านรู้ คือปัญญา โดยปัญญาที่รู้ความจริงความถูกต้อง เข้าถึงธรรม หรือกฎธรรมชาติ และรู้หลักการกติกาที่รักษาสังคมมนุษย์ จะมาจัดปรับให้เกิดสภาพจิตที่เป็นกลางลงตัวพอดี ไม่เอนเอียง และอยู่ตัวมั่นคง ซึ่งก็เรียกว่า “อุเบกขา” แต่เป็นอุเบกขาที่ประกอบด้วยปัญญา เป็นสภาพจิตที่ทำให้สมดุลและสมบูรณ์ ครบชุดพรหมวิหาร ๔ คือ

๔. อุเบกขา ในสถานการณ์ที่ต้องรักษาธรรม คือหลักการ ความจริง ความดีงามถูกต้อง (วางใจเป็นกลาง เรียบ สงบนิ่ง ไม่หวั่นไหว ไม่เอนเอียง ให้ปัญญาทำหน้าที่ไปตามธรรม)

สภาพจิตอุเบกขาด้วยปัญญานี้ ทำให้รักษาธรรม และรักษาหลักการกฎกติกาของสังคมไว้ได้ พร้อมทั้งรักษาจิตใจของตนเองให้สงบเข้าสู่ดุลยภาพโดยสมบูรณ์ อย่างที่ท่านเปรียบไว้ในแง่หนึ่งว่า เหมือนจิตใจของสารถีผู้เชี่ยวชาญช่ำชองในการขับรถ มีความคล่องแคล่วและสงบสบายตลอดเวลา เมื่อนำรถเข้าสู่ทาง รถวิ่งตามความเร็วที่ต้องการแล้ว ก็นั่งสงบสบาย ใจนิ่ง แต่ไวและพร้อมตลอดเวลาที่จะแก้ไขความผิดปกติทุกอย่าง