ถ้าจะแยกส่วน ก็ต้องซอยความสัมพันธ์ให้หายซับซ้อน ไม่ใช่เพียงแยกเฉือนออกไปๆ ให้กลายเป็นยิ่งสับสน

หน้าสำหรับพิมพ์

ถ้าจะแยกส่วน ก็ต้องซอยความสัมพันธ์ให้หายซับซ้อน
ไม่ใช่เพียงแยกเฉือนออกไปๆ ให้กลายเป็นยิ่งสับสน

ในกรณีทั่วไป ความโลภหรือเห็นแก่ตัวก็ไม่ใช่ตัวนำสู่ความสำเร็จ เพราะความโลภเป็นความอยากได้ มิใช่อยากทำ ถ้ามองแค่ตัวความโลภ ที่อยากได้ คนจะหาทางได้ (โดยไม่ต้องทำ) จึงนำไปสู่การลักขโมย แย่งชิง การทุจริต การขอ การรอรับ การอ้อนวอน เป็นต้น

ความโลภนั้นจะนำไปสู่การกระทำให้เกิดผลสำเร็จ ต่อเมื่อมีปัจจัยตัวอื่นมาประสาน คือมีการวางเงื่อนไข เช่น ระบบกติกาของสังคมว่า “ต้องทำจึงจะได้” หรือจะได้ต่อเมื่อทำ พร้อมทั้งมีการบังคับใช้กติกาหรือกฎหมายอย่างศักดิ์สิทธิ์ เพื่อให้แน่ใจว่าต้องทำจึงจะได้ ไม่มีทางหลบเลี่ยง

ในเมื่อคนทั่วไปเป็นปุถุชน ยังมากด้วยความโลภ ก็จึงต้องมีการบริหารสังคม โดยจัดวางระบบเงื่อนไขนี้ให้มั่นคงรัดกุม เพื่อแปรความโลภให้เป็นปัจจัยแก่การทำงาน

(คนไทยดูเหมือนว่าไม่ชอบความคิดที่ซับซ้อน จึงไม่ชอบฟังคำสอนเชิงปัญญาจากพุทธศาสนา ในขณะที่ตะวันตกเก่งในการจัดตั้งระบบเงื่อนไข โดยไม่ต้องรู้เข้าใจหลักความจริงนี้ เพราะประสบการณ์ในภูมิหลังแห่งการดิ้นรนต่อสู้ของสังคมของเขาผลักดันให้เป็นไป)

ในเวลาเดียวกัน มีมนุษย์จำนวนหนึ่ง แม้จะไม่มาก แต่มีความอยากความปรารถนาที่จะทำการสร้างสรรค์ มนุษย์พวกนี้ถึงจะไม่ได้ ก็ทำ เพราะอยากทำ มิใช่อยากได้ สภาพจิตนี้เรียกว่าความอยากทำ คือฉันทะ

มนุษย์จำนวนน้อยพวกนี้แหละ คือตัวจริงของผู้สร้างสรรค์อารยธรรมโลก ผู้บริหารสังคมจะต้องจับตา และวางมาตรการส่งเสริมสนับสนุน(ใช้วิธีการต่างจากที่ใช้กับพวกโลภ)

สภาพจิตอื่นๆ อีกหลายอย่าง ฝรั่งก็แยกไม่ออกระหว่างบวกกับลบโดยสภาวะของธรรมชาติ เขามองความเป็น positive หรือ negative แต่ในเชิง conventional

อีกตัวอย่างหนึ่ง คือความสงสัย เมื่อมองคลุมเครือแบบฝรั่ง ก็อาจจะพูดว่าความสงสัยนี้ดี เพราะผลักดันให้คนค้นหาความรู้ ทำให้เกิดความเจริญทางวิชาการหรือเจริญปัญญา ทำไมพุทธศาสนาจึงว่าความสงสัยไม่ดี (เป็นนิวรณ์อย่างหนึ่ง) จะไม่ให้สงสัยหรืออย่างไร

เรื่องนี้จะต้องแยกแยะให้ชัด เช่น พูดถึงธรรมชาติของความสงสัยตอนหนึ่ง และพูดถึงวิธีปฏิบัติต่อความสงสัยอีกตอนหนึ่ง จึงจะเข้าใจชัดเจน

ความสงสัยแคลงใจ ที่ว่าเป็นสภาพจิตฝ่ายลบ ก็เพราะโดยธรรมชาติของมัน เมื่อเกิดขึ้นแล้ว มันจะรบกวนจิต ทำให้ไม่สบาย ไม่สงบ แม้กระทั่งว้าวุ่น อันนี้เป็นธรรมดาของมัน จึงเป็นฝ่ายลบหรืออกุศล

ส่วนในวิธีปฏิบัติ เมื่อเป็นฝ่ายลบ หรืออกุศล ก็ต้องกำจัด แต่จะกำจัดอย่างไร ก็ต้องกำจัดด้วยการทำให้รู้ หรือหาความรู้ ให้เห็นความจริง และหมดความสงสัย หมายความว่า เมื่อเกิดความสงสัย ไม่ให้ปล่อยไว้ แต่ให้แก้ไขด้วยการหาความรู้ให้สิ้นสงสัย

ท่านไม่ได้ห้ามสงสัย ดังเช่นในกาลามสูตร ที่พระพุทธเจ้าตรัสสอนไม่ให้เชื่อง่าย พระองค์ตรัสถึงความสงสัยของพวกกาลามะนั้นว่า “ควรที่ท่านจะสงสัย ความสงสัยของท่านเกิดขึ้นในฐานะที่ควรสงสัย”

แต่เรื่องไม่ใช่แค่นั้น ปัจจัยที่ทำให้พยายามหาความรู้ ไม่ใช่ความสงสัย แต่เป็นความอยากรู้ หรือความใฝ่รู้ ถ้าคนใดมีความใฝ่รู้ ความสงสัยจะเป็นปัจจัยกระตุ้นความใฝ่รู้ ให้ไปเพียรหาความรู้ ยิ่งมีความใฝ่รู้สูงมาก ความสงสัยก็จะกระตุ้นความใฝ่รู้ให้มีกำลังในการที่จะเพียรพยายามมาก

แต่ถ้าคนไหนไม่มีความใฝ่รู้ พอเกิดความสงสัยขึ้น เขาก็ไม่เพียรพยายามหาความรู้ ได้แต่ปล่อยความสงสัยให้ค้างคารบกวนใจของตนอยู่อย่างนั้นเอง

ฉะนั้น สภาพจิตที่เราจะต้องพัฒนา คือความใฝ่รู้ หรืออยากรู้ ไม่ต้องไปพัฒนาความสงสัย เมื่อพัฒนาความใฝ่รู้ขึ้นมาแล้ว กระบวนการแห่งเหตุปัจจัยจะทำงานของมันเอง ความสงสัยเกิดขึ้นเมื่อใด ก็จะกระตุ้นให้ความใฝ่รู้นั้นทำงาน คนใฝ่รู้จะเพียรหาความรู้ จนกว่าจะกำจัดความสงสัยให้หมดสิ้นไป

หลักการนี้เรียกว่า อกุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล ถ้าแยกซอย ก็ต้องจำแนกให้เห็นความสัมพันธ์เชิงเหตุปัจจัยอย่างนี้ด้วย

อนึ่ง ขอให้สังเกตว่า เรื่องราวด้านจิตใจหรือนามธรรมนี้ วิชาการฝ่ายตะวันตกมักแยกซอยแบบกระจัดกระจาย ส่วนในพระพุทธศาสนา หลักธรรมต่างๆ ที่จำแนกออกไป จะเห็นว่าพระพุทธเจ้ามักตรัสแสดงไว้เป็นชุดๆ โดยมีลำดับหรือความสัมพันธ์เชิงระบบที่เป็นเหตุผลในการที่จะจัดเป็นชุดๆ อย่างนั้น