อารมณ์บวกที่ต้องพัฒนาขึ้นมาเป็นหลัก

หน้าสำหรับพิมพ์

อารมณ์บวกที่ต้องพัฒนาขึ้นมาเป็นหลัก

ทีนี้ก็กลับมาเรื่องอารมณ์ต่อ เรื่องอารมณ์/ความรู้สึกนี้ ก็อย่างที่ว่าแล้ว ต้องเริ่มที่พ่อแม่ เพราะเป็นผู้สัมพันธ์กับเด็กแรกที่สุด

พ่อแม่ต้องคิดว่าจะให้เด็กมีอารมณ์หรือสภาพจิตอย่างไร พ่อแม่ต้องรู้ตระหนักกับตัวเองก่อนว่าเรากำลังทำหน้าที่อยู่ การศึกษาของเด็กนี่ ขึ้นต่อความสัมพันธ์และปฏิสัมพันธ์ของเรานี่แหละ เราจะต้องปฏิบัติต่อเด็กด้วยความรู้สึก คือ emotion ที่ดี โดยเฉพาะเมตตาที่ประกอบด้วยความอ่อนโยน ซึ่งพ่อแม่พร้อมอยู่แล้ว เพราะมีความรัก แล้วก็ให้เด็กมีความรู้สึกนี้ด้วย

เมื่อแสดงความรักไปแล้วก็คอยตรวจสอบ เพราะเมตตานี้ก็ต้องระวัง มันดีในแง่ทำให้เด็กมีความสุข สดชื่น อบอุ่น แล้วเด็กก็มีความโน้มเอียงในทางที่จะมีไมตรี อ่อนโยนด้วย แต่ถ้าเกินไปจะทำให้เด็กอ่อนแอ และพึ่งพา

ทั้งนี้เพราะพ่อแม่เอาแต่เมตตา อยู่แค่กรุณา กลัวเด็กลำบาก ไม่อยากให้เด็กทำอะไร เลยทำแทนให้หมด เด็กก็เลยไม่ได้ฝึกตน แต่เพราะชีวิตที่แท้จะดีได้ด้วยการฝึกศึกษาเรียนรู้ เมื่อเด็กไม่ได้ทำอะไร ก็ไม่มีโอกาสที่จะพัฒนา ไม่ได้ศึกษา ไม่ได้เรียนรู้ เด็กก็ต้องพึ่งพาพ่อแม่และคนอื่นเรื่อยไป และถ้าโอ๋เกินไป เด็กก็จะกลายเป็นนักเรียกร้อง ยิ่งเสียเลย

เมตตา (รวมทั้งกรุณา มุทิตา) นี้ ถ้าใช้ผิด ก็เสียดุล แทนที่จะเกิดผลดี ก็เกิดผลเสีย ทำให้เด็กอ่อนแอ พึ่งพา และเรียกร้อง ฉะนั้นจะต้องมีตัวดุลมา ซึ่งตรงนี้ละที่พระพุทธเจ้าประทานพรหมวิหารมา ๔ ข้อ เพื่อดุลกันไว้

ตอนนี้จะพูดเฉพาะด้านอารมณ์บวกก่อน เพราะอารมณ์บวกที่สำคัญก็คือ ๓ ข้อแรก ในหลักที่เรียกว่า “พรหมวิหาร ๔”

๑. ในสถานการณ์ทั่วไป ในยามเขาเป็นปกติ พ่อแม่ก็มีความรู้สึกรักใคร่ อยากให้ลูกเป็นสุข เอาใจใส่เลี้ยงดู ให้มีความอบอุ่น เรียกว่ามี เมตตา

๒. ในอีกสถานการณ์หนึ่ง เด็กเป็นทุกข์ มีปัญหา เดือดร้อน เช่น เจ็บไข้ พ่อแม่ก็มีคุณธรรมที่เป็นอารมณ์ฝ่ายดี ข้อ กรุณา ซึ่งแปลว่าความพลอยมีใจหวั่นไหวไปกับทุกข์ของผู้อื่น พอเห็นลูกทุกข์ไข้ไม่สบาย พ่อแม่ก็หวั่นไหว เรียกว่า sensitive ไวต่อความทุกข์ของลูก อันนี้คือกรุณา ซึ่งต่างจากเมตตาเยอะ แต่โดยมากคนไทยแยกไม่ออกว่าเมตตากับกรุณาต่างกันอย่างไร

เมตตา เป็นสภาพจิตพื้นฐานในยามปกติ คือมีความรัก ความปรารถนาดี อยากให้เขาเป็นสุข แต่พอเขาทุกข์ เดือดร้อน สถานการณ์เปลี่ยนตกต่ำลงไป พ่อแม่ก็มีกรุณา จิตใจหวั่นไหวไปกับความทุกข์ของลูก พยายามช่วยเหลือปลดเปลื้องให้ลูกหลุดพ้นจากความทุกข์ อันนี้เรียกว่า กรุณา

๓.สถานการณ์เปลี่ยนไปอีก เขาขึ้นสูง คือ เขามีความสุข ก้าวหน้า ทำอะไรๆ ได้ดี ประสบความสำเร็จ ถ้าเด็กโตหน่อยก็เรียนได้ดี สอบได้ดี ได้การงานทำดี เป็นต้น เราก็พลอยยินดีด้วย ส่งเสริมสนับสนุน เรียกว่ามี มุทิตา

ข้อ ๒ และ ๓ นี้เป็นเรื่องของการมีความรู้สึกร่วมหรือพลอย คือ กรุณา พลอยมีใจหวั่นไหวไปกับความทุกข์ของเขา และ มุทิตา พลอยยินดีไปด้วยกับความดีงามความสุขความสำเร็จของเขา

ใน ๓ สถานการณ์ที่มนุษย์ทั่วไปต้องประสบ พระพุทธเจ้าตรัสสอนไว้พร้อมแล้ว ธรรม ๓ อย่าง คือ เมตตา กรุณา มุทิตา ถ้าใช้ศัพท์ฝรั่งก็เป็น positive emotions สำคัญ ๓ อย่าง ที่มนุษย์พึงมีต่อเพื่อนมนุษย์ ๓ ข้อ ซึ่งใช้ได้ทั่วไปหมด ไม่เฉพาะในครอบครัว แต่เริ่มกับเด็กก่อนโดยใช้กับลูก เมื่อพ่อแม่มีต่อลูก ก็จะชักนำลูกให้พัฒนาคุณธรรมเหล่านี้ขึ้นมาด้วย

เราก็คอยสังเกตดูว่าเด็กจะมีการแสดงออกอย่างนี้ไหม คือแสดงออกในทางที่สดชื่น เบิกบาน มีความสุข มีความรัก อ่อนโยน

พอเห็นอะไร เห็นสิ่งทั้งหลายแล้ว เด็กแสดงออกอย่างไร ไม่ใช่เห็นตัวโน้นตัวนี้ ก็อยากจะทำลายอย่างเดียว กลายเป็น negative emotions เป็นความรู้สึกเชิงปฏิปักษ์ที่จะทำลาย แต่ต้องให้เด็กมีความรู้สึกในทางที่เป็นมิตร มีเมตตากรุณาและมุทิตา อย่างที่ว่านั้น

นี่ก็พอจะดูเด็กในด้านจิตใจได้แล้ว คือดูความสุข ความทุกข์ ความรัก ความโกรธ ความเกลียด ความรู้สึกต่อสิ่งแวดล้อม ต่อเพื่อนมนุษย์ ต่อสัตว์ทั้งหลายว่าเป็นอย่างไร มองเห็นการพัฒนาของเด็ก มองเห็นจริยะในด้านจิตใจหรืออารมณ์คือสภาพจิต