ทุกชีวิตต้องพัฒนา โดยมีความแตกต่างเฉพาะแต่ละบุคคล

หน้าสำหรับพิมพ์

ทุกชีวิตต้องพัฒนา โดยมีความแตกต่างเฉพาะแต่ละบุคคล

ถาม: แม้ว่าเด็กแต่ละคนมีความถนัด หรือจะเรียกว่าเป็นการที่เขามีฉันทะต่อสิ่งใดสิ่งหนึ่ง มันจะง่ายถ้าเขาถนัด เด็กแต่ละคนจะมีความถนัดแตกต่างกัน บางคนมีความอ่อนด้อยในบางเรื่อง เพราะฉะนั้นในการที่เราจะปรับหรือฝืนเขาในเด็กบางคนอาจพอไปได้ แต่ในเด็กหลายคนอาจจะลำบากมาก ทักษะการพัฒนาเด็กของฝรั่ง เขาเลยใช้วิธีว่า ก็พัฒนาด้านที่เก่งๆ ถนัดไปเลย ด้านที่ด้อยอย่าไปยุ่งกับมันมากนัก เพราะคงไปได้ยาก หรือต้องฝืนมาก ทำให้เด็กไม่มีความสุข ขอทราบความเห็นของท่านเจ้าคุณอาจารย์

ตอบ: เราต้องยอมรับทั้ง ๒ อย่าง ทางพระเรียกว่าความยิ่งและหย่อนคือความแตกต่างระหว่างบุคคล เราต้องมี “บุคคลัญญุตา” คือการรู้จักบุคคลตามความแตกต่าง ๒ ด้าน

ด้านที่ ๑ ความแตกต่างแนวตั้ง เรียกว่า ความแตกต่างด้านอินทรีย์ เป็นความแตกต่างโดยระดับการพัฒนา ว่าเด็กพัฒนาไปได้แค่ไหน เช่น มีปัญญาแค่ไหน มีสติ มีสมาธิ แค่ไหน

ด้านที่ ๒ ความแตกต่างแนวนอน เรียกว่า ความแตกต่างด้านอธิมุติ เช่น ความโน้มเอียง ความสนใจ ความถนัด อัธยาศัย พื้นนิสัยที่ต่างๆ กัน

ของฝรั่งมองรวมๆ ปนๆ กันไปอย่างเดียว แต่เราดูแยก ๒ ด้าน ในด้านอินทรีย์ต้องให้เด็กทุกคนพัฒนา จะปล่อยไม่ได้ แต่ในด้านความถนัด เรายอม แม้แต่พระอรหันต์ ก็ถนัดต่างๆ กัน และดำเนินชีวิตตามอัธยาศัย

จะเห็นว่า พระพุทธเจ้าทรงตั้งพระอรหันต์เป็นเอตทัคคะในด้านต่างๆ กัน องค์นี้เป็นนักอยู่ป่า องค์นี้เป็นนักเทศน์สอนประชาชน องค์นี้ถนัดด้านสังคม องค์นี้ถนัดด้านอยู่เงียบๆ

รวมความว่า ด้านความถนัดอัธยาศัยนี้ท่านยกให้หรือส่งเสริมตามที่เหมาะสม แต่ต้องแยกจากการพัฒนาด้านอินทรีย์ เพราะด้านอินทรีย์นั้นเราจะต้องให้เด็กพัฒนา โดยเอาด้านที่ถนัดนั่นแหละมาหนุนการพัฒนาด้านอินทรีย์ด้วย อย่าให้สุดโต่ง ไม่ใช่จะยอมจนกระทั่งเด็กต้องสูญเสียหรือพลาดโอกาส

แม้แต่การพัฒนาด้านอินทรีย์นั้น ก็มิใช่ท่านให้ฝืน แต่ท่านให้สร้างปัจจัยภายในตัวใหม่ขึ้นมา แล้วปัจจัยภายในตัวนี้ก็มาทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงท่าทีและสภาพจิตหรืออารมณ์/ความรู้สึก เช่น ทำให้การฝืนกลายเป็นการฝึก การเสียกลายเป็นการได้ ตลอดจนทำให้ทุกข์กลายเป็นสุข

อนึ่ง อย่าลืมว่า การพัฒนาด้านอินทรีย์นี้ รวมทั้งความเข้มแข็งของจิตใจด้วย อินทรีย์ตัวหนึ่ง ก็คือ วิริยะ แม้แต่เมื่อยังมีความรู้สึกฝืนบ้างในตอนแรก ถ้าเกิดวิริยะขึ้นมา ภาวะจิตหรืออารมณ์ด้านลบก็เปลี่ยนไปเป็นบวก

อินทรีย์มีหลายอย่าง รวมทั้งศรัทธา ความเชื่อ ความมั่นใจ ความมีหลักการ ความมีจิตใจมุ่งสู่เป้าหมาย และวิริยะ ความเพียร กำลังใจ ความมีใจสู้ ความเข้มแข็ง ความแกล้วกล้าที่จะก้าวไปข้างหน้า เด็กบางคนเจออะไรที่ไม่ชอบ แต่พอทำให้รู้สึกท้าทาย ก็ใจสู้ จะต้องเอาชนะ ทำให้สำเร็จให้ได้ ในทางธรรมท่านจึงไม่กลัว เรามีวิธีหลายแบบ สำหรับเด็กที่ต่างกัน

แบบที่ ๑ เด็กมีความโน้มเอียงทางด้านฉันทะ เราพยายามให้เขาเห็นคุณค่าหรือประโยชน์ เมื่อใจเขาชอบ หรือโน้มที่จะชอบ ฉันทะมา เขาจะทำ

แบบที่ ๒ เด็กมีลักษณะชอบสิ่งท้าทาย เรากระตุ้นให้รู้สึกว่าจะต้องเอาชนะ แบบนี้เด็กไม่ต้องชอบก็เอา เขาจะสู้

แบบที่ ๓ เด็กที่ไม่ค่อยสนใจอะไร และขาดความเพียร ต้องทำให้เขารู้สึกตระหนักในความสำคัญของสิ่งนั้น เช่นว่าสิ่งนั้นเรื่องนั้นมีความสำคัญต่อตัวเขา ต่อความมั่นคงปลอดภัยของชีวิต ต่ออนาคตของเขา หรือต่อคนต่อของที่เขารัก เช่น อะไรจะเป็นอันตรายต่อชีวิต เขาจึงจะเอาใจใส่ สนใจ

แบบที่ ๔ พวกชอบความยักเยื้อง อยากทดลอง อยากรู้ว่าถ้าทำอย่างนี้ จะเกิดอะไรขึ้น ถ้าเปลี่ยนไปอย่างโน้น จะเกิดผลอย่างไร เด็กประเภทนี้ต้องกระตุ้นความอยากรู้อยากลอง จึงจะชักนำความสนใจและเกิดความอยากทำ

ดังนั้น เราอย่าไปติดอยู่แค่คอยจ้องจับว่าเด็กสนใจอะไร แล้วรอที่จะหนุนอย่างเดียว แต่ต้องดูและต้องใช้ปัจจัยทั้ง ๒ ด้าน คือกระตุ้นปัจจัยภายในขึ้นมา และใช้ปัจจัยภายนอกนำหนุน

ดูว่าปัจจัยภายในของเด็กเป็นอย่างนี้ แต่ปัจจัยตัวแปรจากข้างนอกอาจจะมาช่วยปรับเปลี่ยนได้ ถ้าเอาปัจจัยภายนอกมาช่วย จะไปได้ไหม ไม่ใช่มองอะไรเดี่ยวดิ่งไปทางเดียว ต้องมองทั้งปัจจัยภายใน และปัจจัยภายนอก รู้จักปรับหรือเสริมปัจจัยนั้นๆ โดยสัมพันธ์กับความแตกต่างทั้ง ๒ ด้าน คือ

๑. ความแตกต่างแนวตั้ง ในด้านระดับอินทรีย์ เด็กมีความยิ่งหรือหย่อน อ่อนหรือแก่กล้า ในคุณสมบัติข้อไหน แค่ไหน

๒. ความแตกต่างแนวนอน ในด้านอธิมุติ เด็กมีความถนัด ความสนใจ พื้นนิสัย เป็นอย่างไร

พระพุทธเจ้าจะสอนคนไม่ได้ถ้าไม่ทรงทราบความแตกต่างระหว่างบุคคล ๒ อย่างนี้ ดังนั้น พระองค์จึงทรงมีทั้ง นานาธิมุตติกญาณ (รู้จักคนที่แตกต่างกันโดยอธิมุติ) และอินทริยปโรปริยัตตญาณ (รู้จักคนที่ยิ่งและหย่อนโดยอินทรีย์) คือรู้ความแตกต่างของแนวโน้มจิตใจ ความสนใจ เป็นต้น พร้อมทั้งรู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ เช่น ปัญญา ศรัทธา ความเข้มแข็งมั่นคง ฯลฯ

คนที่เกี่ยวข้องกับการศึกษา ก็ต้องปฏิบัติต่อเด็กโดยรู้ความแตกต่างของแต่ละบุคคล