แยกส่วนออกไป ต้องให้แต่ละอย่างชัดเจนแยกแล้วต้องโยงได้ ให้เห็นความสัมพันธ์เชิงเหตุปัจจัย

หน้าสำหรับพิมพ์

แยกส่วนออกไป ต้องให้แต่ละอย่างชัดเจน
แยกแล้วต้องโยงได้ ให้เห็นความสัมพันธ์เชิงเหตุปัจจัย

อีกประการหนึ่ง เป็นที่รู้และยอมรับกันว่า อารยธรรมตะวันตกในช่วง ๒๐๐–๓๐๐ ปี ที่ผ่านมานี้ เจริญมาตามแนวคิดแบบแยกส่วน เจาะลึกละเอียดลงไปเป็นจุดๆ เรื่องๆ ไม่เป็นระบบสัมพันธ์แบบองค์รวม

ยิ่งกว่านั้น ถ้าพิจารณาให้ดี จะเห็นว่า ความคิดแยกส่วนของตะวันตกก็จำแนกได้ผลเฉพาะในด้านรูปธรรม คือเด่นทางวิทยาศาสตร์ ซึ่งเป็นด้านวัตถุเท่านั้น แต่ในเรื่องนามธรรม การวิเคราะห์จำแนกแยกแยะของตะวันตกยังพร่าคลุมเครือ ไม่ต้องพูดถึงว่าจะมองเห็นความสัมพันธ์เชิงเหตุปัจจัยที่โยงส่วนเฉพาะนั้นๆ กับส่วนอื่น

ขอย้อนไปยกคำว่า ambition ขึ้นมาพิจารณาเป็นตัวอย่างอีกครั้ง ความจริง ที่ฝรั่งว่า ambition เป็น positive emotion หรืออารมณ์บวกนั้น ก็ไม่ใช่ผิดเสียทีเดียว แต่ปัญหาอยู่ที่ว่า ตะวันตกมองคลุมเครือและเพ่งไปด้านเดียว

คำว่า ambition นั้นเอง มีความหมายก้ำกึ่งและคลุมเครือ คือไม่ใช่หมายถึงความทะเยอทะยานใฝ่หาเกียรติยศความมั่งคั่งยิ่งใหญ่ และความสำเร็จเพื่อตัวเอง หรืออย่างเห็นแก่ตัวเท่านั้น เพียงแต่ชาวตะวันตกไม่แยกในที่ที่ควรจะแยก และมีความโน้มเอียงที่จะมองความหมายตามความเคยชินทางวัฒนธรรมแห่งการแสวงหาความสำเร็จของตน

แทนที่จะแปล ambition ว่าความทะเยอทะยาน ก็อาจจะแปลว่า ความใฝ่สูง ความใฝ่ทำการที่ยิ่งใหญ่ให้สำเร็จ สิ่งที่ปรารถนาจะทำนั้นอาจเป็นความสำเร็จเพื่อตนเองก็ได้ หรืออาจจะเป็นความสำเร็จแห่งงานสร้างสรรค์เพื่อสังคมหรือมนุษยชาติก็ได้ เรื่องนี้ฝรั่งไม่แยก แต่ทางพุทธศาสนาแยกชัด

ถ้าพูดด้วยภาษาแบบพุทธ ก็อาจแยกเป็น ambition แบบตัณหา-มานะ (อยากได้-อยากมี-อยากเป็น-อยากยิ่งใหญ่-อยากเอาเพื่อตน) กับ ambition แบบฉันทะ-เมตตากรุณา (อยากรู้สัจธรรม-อยากช่วยเหลือ-อยากทำการสร้างสรรค์-อยากทำให้ทั้งโลกเป็นสุข)

นักรบยิ่งใหญ่ในประวัติศาสตร์ยกทัพไปรุกรานแย่งชิงดินแดน หาความมั่งคั่งยิ่งใหญ่ ก็ทำด้วย ambition แต่มหาบุรุษบางคนก็อาจทำงานยิ่งใหญ่เพื่อประโยชน์สุขของมนุษยชาติ ด้วย ambition อีกแบบหนึ่ง

พระเจ้าอโศกมหาราช ยกทัพไปทำสงครามรุกรานดินแดนอื่น ฝรั่งก็ว่าพระเจ้าอโศกมี ambition ต่อมาพระเจ้าอโศกทรงเห็นโทษของการเบียดเบียน ทรงละเลิกสงคราม หันมาส่งเสริมการเผยแพร่ธรรม เพื่อสันติสุขของมวลมนุษย์ ตำราฝรั่งก็เรียกว่าเป็น ambition (ดู “Ashoka’s edicts,” Encyclopaedia Britannica, 1999)

พระคุณสมบัติสำคัญอย่างหนึ่งของพระพุทธเจ้า ในชุด พุทธธรรม ๑๘ ประการ คือ ทรงมีฉันทะไม่ลดถอย จึงไม่ทรงมีความระย่อหรือถดถอยเลยในการบำเพ็ญพุทธกิจ เพื่อสร้างประโยชน์สุขแก่ชาวโลก เมื่อจะอธิบายพระคุณสมบัตินี้ด้วยภาษาอังกฤษ ก็อาจจะประสบความยากลำบากในการหาคำศัพท์ภาษาอังกฤษมาใช้ เพราะไม่มีคำที่จะแยกความหมายได้ชัดเจน

เมื่อพิจารณาตามหลักพระพุทธศาสนา ambition ที่จะเป็นอารมณ์บวก ก็ต้องเป็นความใฝ่ดี การมีพลังจิตใจที่มุ่งจะสร้างสรรค์ทำประโยชน์แก่โลกหรือแก่มนุษยชาติ

ส่วน ambition ในความหมายว่าทะเยอทะยานปรารถนาความมั่งคั่งยิ่งใหญ่ของตน ย่อมเป็นความเห็นแก่ตัว เป็นสภาพจิตอกุศล หรือเป็นอารมณ์ฝ่ายลบ มันเป็นอกุศลหรือฝ่ายลบ เพราะโดยธรรมชาติของมันเอง ไม่เกื้อกูลต่อชีวิตจิตใจ ทำจิตให้ไม่สบาย คับแคบ เป็นปัจจัยให้เกิดความขุ่นมัว เศร้าหมอง และความเครียด เป็นต้น (ไม่ต้องพูดถึงผลในเชิงสังคม เช่นการแย่งชิง เบียดเบียนกัน) จัดเข้าในประเภทความโลภ ตัณหา และมานะ