การศึกษาพัฒนาเด็กทั้งตัวคนคือพัฒนาการดำเนินชีวิตครบทั้งระบบ

หน้าสำหรับพิมพ์

การศึกษาพัฒนาเด็กทั้งตัวคน
คือพัฒนาการดำเนินชีวิตครบทั้งระบบ

นี่คือหลักการพัฒนาเด็ก ที่จะให้เป็นคนสมบูรณ์เต็มคน ตามหลักที่ว่า ชีวิตเป็นการศึกษาในตัว และเมื่อคนดำเนินชีวิตให้ถูก การศึกษาก็จะมาเอง โดยมีการพัฒนา ๓ ด้าน คือ

๑) ด้านการสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม ซึ่งแยกย่อยเป็น ๒ ด้าน คือสิ่งแวดล้อมทางวัตถุ กับทางสังคม

๒) ด้านจิตใจ แล้วก็

๓) ด้านปัญญา

นี่ก็คือศีล สมาธิ ปัญญา ในทุกขณะ ทุกกิจกรรม ซึ่งมี ๓ ด้านนี้ไปด้วยกัน และเมื่อวัดผลก็วัดด้วยภาวนา ๔ ก็เป็นอันว่าจบไว้แค่นี้ก็แล้วกัน พูดมาเยอะแยะแล้ว

ถาม: ขออนุญาตทบทวนที่พระคุณเจ้าได้กรุณาให้แนวคิด แสดงว่าเราทำวิจัย input คือตัวปัจจัยนำเข้าที่จะมองในองค์ประกอบ ๔ ลักษณะนะคะ ที่ว่ารักเพื่อนมนุษย์ รักสิ่งแวดล้อม สนใจใฝ่รู้ และก็เห็นประโยชน์ส่วนรวม

ตอบ: เห็นแก่ประโยชน์ส่วนรวม ก็ใช่ แต่อาจจะเป็นเพียงความรู้สึกหรือเป็นจิตสำนึก ต้องให้เป็นทัศนคติเลย ให้มีเจตคติเชิงรุกในการที่จะไปร่วมสร้างสรรค์ คือ พอนึกถึงสังคมปั๊บ มองว่าเราจะไปร่วมสร้างสรรค์

ถาม: องค์ประกอบที่ ๒ ก็มีพรหมวิหาร ๔ ซึ่งประกอบด้วยเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ซึ่งก็จะต้องไปมองรายละเอียดแต่ละประเด็น

ตอบ: หลักสำคัญคือ ให้มีดุลยภาพระหว่าง ด้านรู้สึก กับด้านรู้ ด้านรู้สึกมี ๓ ตัว คือ เมตตา กรุณา มุทิตา ส่วนด้านรู้มีอุเบกขา มาเป็นตัวเชื่อมไปสู่ปัญญา

อนึ่ง มีการแยกด้วยว่า ด้านรู้สึก คือ เมตตา กรุณา มุทิตา ประสานคนกับคน คือระหว่างตัวเรากับคนอื่น ส่วนด้านรู้ คือ อุเบกขา เราอยู่กลาง และช่วยให้คนอื่นเข้าไปประสานกับธรรม

เรื่องพรหมวิหาร มีแง่มุมที่มองได้หลายอย่าง การใช้พรหมวิหารต้องขึ้นต่อสถานการณ์ที่ต่างกัน เราแยกสถานการณ์ที่ลูกหรือเด็ก หรือคนอื่น เขาอยู่หรือตกอยู่ในสถานการณ์ไหน

๑) สถานการณ์ที่เขาเป็นปกติ ก็มีเมตตา ไมตรี

๒) สถานการณ์ที่เขาตกต่ำ เดือดร้อน ก็มีกรุณา

๓) สถานการณ์ที่เขาดีขึ้น ก็มีมุทิตา

๔) สถานการณ์ที่ต้องเป็นไปตามธรรม ซึ่งเขาจะต้องรับผิดชอบต่อชีวิตของเขา ต่อความจริงของชีวิตและโลก ต่อกฎธรรมชาติ และต่อกฎกติกาของสังคม ก็มีอุเบกขา ซึ่งโยงไปหาปัญญา โดยเฉพาะการใช้อุเบกขาในสถานการณ์ที่จะให้เขาฝึกหัดพัฒนาตัวเอง

เพราะฉะนั้นจึงได้พูดเมื่อกี้นี้ว่า บางทีเด็กที่เกิดมายากจน และขาดผู้ดูแล คือ ขาดเมตตา กรุณา มุทิตา แต่เขาจะได้ข้ออุเบกขา ซึ่งแม้จะเป็นอุเบกขาประเภทเฉยโง่ หรือเฉยเมิน เฉยเมย ก็ยังได้ประโยชน์ ถ้าเด็กคิดเป็น เพราะเด็กที่คิดเป็นนั้น หรือแม้แต่จับพลัดจับผลูคิดถูกทางขึ้นมา ก็จะใช้สถานการณ์ร้ายนี้เป็นแบบฝึกหัดที่จะทำให้เขาเข้มแข็ง มีปัญญาความสามารถที่จะก้าวไปด้วยตนเอง

เพราะฉะนั้นเด็กที่เกิดมาลำบาก ทุกข์ยาก ขาดแคลนนี่นะ บางทีจึงประสบความสำเร็จ เพราะว่าต้องผ่านต้องผจญแบบฝึกหัดมากมาย ก็จึงเข้มแข็ง แต่เพราะขาดเมตตา กรุณา มุทิตา ที่เป็นด้านความรู้สึก หรือด้าน emotion ที่ดี จึงมักจะเป็นคนแข็งกระด้าง แห้งแล้ง เหี้ยมเกรียม ก็เสียไปอย่างหนึ่ง

นอกจากนั้น เหตุผลที่ต้องมีข้ออุเบกขา ก็คือ สังคมมนุษย์จะอยู่ได้ด้วยกฎ กติกา เพราะฉะนั้นสังคมที่หนักในอุเบกขา ไม่ค่อยเหลียวแลกัน หย่อนในด้านเมตตา กรุณา มุทิตา ก็ต้องเน้นหนักในด้านกฎเกณฑ์กติกาเป็นหลัก ไม่งั้นสังคมก็อยู่ไม่ได้

ส่วนสังคมที่หนักในเมตตา กรุณา มุทิตา ก็ช่วยกันไป แต่ถ้าขาดอุเบกขา ก็อาจเลยเถิดกลายเป็นระบบอุปถัมภ์ ที่ช่วยเหลือกันส่วนตัว จนละเลยกฎเกณฑ์กติกา ก็เสียดุล ฉะนั้นจะพิจารณากันเป็นสังคมๆ ไปเลยก็ได้

มีสังคมที่เอียงสุดโต่งไป ๒ แบบ คือ

๑. สังคมที่เอียงไปทางความรู้สึก หนักในเมตตา กรุณา มุทิตา ขาดอุเบกขา ก็เป็นสังคมที่จิตใจดีงาม มีน้ำใจ อบอุ่น มีความสุข เอื้อเฟื้อไมตรี แต่ไม่เอาหลักเอาเกณฑ์ ละเลยกฎเกณฑ์กติกา และไม่ค่อยเข้มแข็ง

๒. ส่วนสังคมที่หนักในอุเบกขา ขาดเมตตา กรุณา มุทิตา ก็อยู่ด้วยกฎเกณฑ์กติกา พวกนี้จะเข้มแข็ง และรักษากติกาได้ กฎหมายศักดิ์สิทธิ์ แต่แล้งน้ำใจ ตัวใครตัวมัน ว้าเหว่ เหงา เครียด เป็นโรคจิตกันมาก

ถ้าจับหลักนี้ไว้ ก็ใช้ได้หมดเลยทุกสังคม ข้อที่ขอย้ำคือ สังคมไทยก็เสียดุล เพราะว่าทิ้งอุเบกขา ถึงขั้นไม่รู้จัก และมุทิตาก็อ่อน

ถาม: องค์ประกอบที่ ๓ คือ การตอบสนองอินทรีย์ แบบรู้สึกและรู้ และในส่วนของกระบวนการก็คือ ไตรสิกขา ที่เป็นศีล สมาธิ ปัญญา ตรงนั้น output ก็คือ ในส่วนที่เป็นภาวนา ๔ อันนี้ถูกต้องใช่ไหมคะ

ตอบ: ในการสรุป นั่นก็เป็นวิธีพูดที่ถูกต้องอย่างหนึ่ง ขออนุโมทนาด้วย

วันนี้คุยกันมานานจนเกินเวลาเยอะแล้ว จะต้องยุติ แต่ก็ขอแถมนิดหน่อย เนื่องจากคณะนักวิจัยมาถามโดยเน้นเรื่อง “อารมณ์” ก็จะพูดเพิ่มเติมในเรื่องอารมณ์นั้น แต่จะพูดยาวก็ไม่ได้ คงพูดได้แค่เป็นหัวข้อและเป็นแนวทางที่จะหาความรู้กันต่อไป

ขอย้ำว่า คำว่า “อารมณ์” ที่เราใช้กันนี้ เป็นคำเพี้ยนความหมาย ถ้าใช้คำไทยก็ใกล้กับคำว่า ความรู้สึก ถ้าจะใช้ศัพท์ทางธรรมก็เป็นเรื่องสภาพจิต หรือภาวะจิต คือเป็นเรื่องของจิตใจ

อารมณ์หรือสภาพจิตที่พึงประสงค์ คืออารมณ์ฝ่ายบวก ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของจริยธรรม (จริยธรรมในความหมายว่า ระบบการดำเนินชีวิตที่ดีงาม) และเพราะฉะนั้น ก็จึงเป็นส่วนหนึ่งที่สำคัญของการศึกษา ที่จะพัฒนาคนให้มีชีวิตเป็นอยู่อย่างดีงาม

อารมณ์ฝ่ายบวก หรือสภาพจิตดีงามนั้น ในที่นี้ควรพูดถึงชุดที่สำคัญ ๒ ชุด คือ

1. สภาพจิต หรืออารมณ์ฝ่ายบวก ด้านพัฒนาการทางสังคม
2. สภาพจิต หรืออารมณ์ฝ่ายบวก ด้านพัฒนาการของชีวิต