พัฒนาคนแบบองค์รวม เป็นเรื่องธรรมดาของการศึกษา

หน้าสำหรับพิมพ์

พัฒนาคนแบบองค์รวม เป็นเรื่องธรรมดาของการศึกษา

สิกขาคืออะไร ก็คือการฝึกศึกษาใน ๓ ด้านของชีวิต คือ

๑. ด้านการสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม ด้วยกาย วาจา และด้วยอินทรีย์ต่างๆ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย) ทั้งสัมพันธ์กับวัตถุ และสัมพันธ์กับสังคม ด้านนี้ทั้งหมดเรียกเป็นภาษาพระง่ายๆ ว่า “ศีล” ซึ่งคนไทยมาใช้แคบๆ โดยมากนึกถึงแค่ ศีล ๕

๒. ด้านจิตใจ ในการสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมทุกครั้ง จะไม่ขาดองค์ประกอบด้านจิต เราจะมีความรู้สึกสบาย หรือไม่สบาย ชอบใจ หรือไม่ชอบใจ และมีความตั้งใจอย่างไร มีเจตนาอย่างไร มีแรงจูงใจอย่างไรต่อสิ่งนั้น อยากจะได้ อยากจะเอา อยากจะหนี หรืออยากจะทำลาย ซึ่งจะมีผลชักนำพฤติกรรมทั้งหมด ตั้งแต่จะให้ดูอะไร หรือไม่ดูอะไร จะพูดอะไร จะพูดกับใคร ว่าอย่างไร ด้านจิตใจนี้เรียกชื่อตามคุณสมบัติสำคัญที่เป็นหัวหน้าของมันว่า “สมาธิ”

๓. ด้านปัญญา เรามีความรู้ความเข้าใจเรื่องนั้นแค่ไหน มีความเชื่อ มีทัศนคติ มีความยึดถืออย่างไร เราก็มองสิ่งนั้นไปตามแนวคิด ความเข้าใจ หรือแม้กระทั่งค่านิยมอย่างนั้น ทำให้ชอบใจ ไม่ชอบใจ มีสุขมีทุกข์ไปตามนั้น และเมื่อเรามองเห็น เรารู้ เข้าใจอย่างไร เราก็ทำพฤติกรรมของเราไปตามความรู้ความเข้าใจและภายในขอบเขตของความรู้นั้น ด้านนี้เรียกง่ายๆ ว่า “ปัญญา”

ถ้าปัญญา ความรู้ ความเข้าใจเกิดมากขึ้น เราคิดเป็น ก็ทำให้เราปรับแก้พฤติกรรม และจิตใจ ของเราใหม่

ยกตัวอย่างที่ว่าเมื่อกี้ พอเราเจอประสบการณ์ที่ไม่ดี เรารู้สึกว่าไม่ชอบใจ พอไม่ชอบใจก็ทุกข์ แต่คนมีปัญญามองว่าสิ่งที่ไม่ดีถ้าเราเรียนรู้ เราก็ได้ความรู้ พอมองในแง่เรียนรู้ก็จะกลายเป็นได้ ความไม่ชอบใจหายไป กลายเป็นชอบสิ่งที่เคยไม่ชอบ พอได้ความรู้ก็เกิดความสุข จากทุกข์ก็เปลี่ยนเป็นสุข ปฏิกิริยาที่แสดงออกมาทางพฤติกรรมก็เปลี่ยนไป

หรืออย่างที่ว่าเจอคนหน้าบึ้ง พูดไม่ดี เราไม่รู้จักคิด เราไม่มีปัญญา เราก็โกรธ แต่พอใช้ปัญญาคิดใหม่ ศึกษาหาเหตุ เช่นมองความเป็นไปได้อย่างอื่น ว่าเขาอาจจะมีความทุกข์ มีเรื่องไม่สบายใจ เพียงคิดแค่นี้ก็เปลี่ยนพลิกเลย จากโกรธก็อาจจะสงสาร อยากจะช่วยเขาแก้ปัญหา

ปัญญาจึงเป็นตัวชี้นำ บอกทาง ให้แสงสว่าง ขยายขอบเขต ปรับแก้จิตใจและพฤติกรรม ตลอดจนปลดปล่อยให้หลุดพ้น

หน้าที่สำคัญของปัญญา คือ ปลดปล่อย ทำให้เป็นอิสระ เวลาเจออะไร ถ้าเราไม่รู้ว่าเป็นอะไร ไม่รู้จะปฏิบัติต่อมันอย่างไร ก็เกิดความอึดอัดทันที อะไรกันนี่ จะทำอะไรก็ทำไม่ถูก บีบคั้น จิตใจไม่สบาย นี่คือทุกข์ แต่พอเกิดปัญญารู้ว่าอะไรเป็นอะไร จะทำอย่างไร โล่งเลยคราวนี้

ปัญญาเป็นตัวปลดปล่อย ทำให้เป็นอิสระ พฤติกรรมอัดอั้นอยู่ พอปัญญามา ก็ไปได้ จิตใจอัดอั้นอยู่ พอปัญญามา ก็โล่งไปหมด

การทำงานของชีวิต ๓ ด้านนี้ดำเนินไปด้วยกันตลอดเวลา จะแยกจากกันไม่ได้ จึงเรียกว่า “จริย”

เมื่อเป็นจริยะที่มีสิกขาทั้ง ๓ ด้าน คือ มีศีล สมาธิ ปัญญา ก็เป็นจริยะที่ประเสริฐ เรียกว่าพรหมจริยะ มรรค ก็เป็นทางดำเนินชีวิตที่ประเสริฐ เรียกว่าอริยมรรค

รวมความก็คือ การมองชีวิตและการศึกษาแบบนี้ เป็นการมองที่เป็นองค์รวมอยู่แต่เดิม เพราะเป็นระบบเหตุปัจจัยตามกฎธรรมชาติ ซึ่งเป็นธรรมดาว่าชีวิตประกอบด้วยองค์ร่วมต่างๆ มีขันธ์ ๕ มีรูปธรรม-นามธรรม ที่ทำงานสัมพันธ์กันเป็นระบบ และคืบเคลื่อนไปเป็นกระบวนการ