มององค์รวมต้องเห็นองค์ร่วมทั้งหมดมององค์ร่วมก็ต้องโยงให้เห็นองค์รวม

หน้าสำหรับพิมพ์

มององค์รวมต้องเห็นองค์ร่วมทั้งหมด
มององค์ร่วมก็ต้องโยงให้เห็นองค์รวม

พุทธศาสนามองสิ่งทั้งหลายแบบนี้ คือแยกแล้วโยง หรือแยกเพื่อดูความสัมพันธ์ ไม่ใช่แยกเพื่อศึกษาแต่ละเรื่องให้ชัดเจนเท่านั้น อันนี้ก็เป็นความแตกต่างอย่างหนึ่งจากแนวคิดสมัยใหม่

พุทธศาสนาก็เป็นนักแยกส่วน เรากำลังไปรังเกียจความคิดแยกส่วนว่าเป็น reductionist view ความจริงเพียงแต่ระวังอย่าไปสุดโต่ง

ถ้าเป็นแค่ reductionist แยกส่วนจนกลายเป็น specialist เฉพาะอย่างไป ไม่เอาเรื่องอื่น ก็ไปสุดโต่ง แต่ถ้ามองแค่แบบ holistic ดูองค์รวมแต่มองแบบพร่า คลุมเครือ ก็ไปสุดโต่งอีก

ที่จริง reductionist ก็ดีอย่างหนึ่งคือ ทำให้ชัดเฉพาะ ต้องเห็นคุณค่าของเขาเหมือนกัน แต่มันเสียตอนที่ไปแยกส่วนแล้วไม่มองอันอื่น ไม่โยง แยกแล้วขาดหายไปเลย ส่วนพวก holistic ก็ดีที่ว่าเห็นหมด ไม่ได้ข้ามส่วนไหนไป แต่บางทีกลายเป็นพร่า ไม่ชัดสักอย่าง จึงต้องระวัง

นักแยกทางพระเรียก “วิภัชวาท” คือแยกส่วน จำแนก วิเคราะห์ออกไป เวลามองคนก็บอกว่าชีวิตนั้นแยกเป็น กายกับใจ หรือรูปกับนาม ด้านนามก็แยกออกไปอีก เป็น เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ด้านรูป ๑ กับด้านนาม ๔ รวมเป็นชีวิต นี่คือ ขันธ์ ๕ ซึ่งเป็นชีวิตที่แยกส่วนของมันเองตามธรรมชาติ

แต่ชีวิตนั้นที่ดำเนินไปท่ามกลางสิ่งแวดล้อม ซึ่งจะต้องพยายามเป็นอยู่ให้ดียิ่งขึ้นๆ ท่านแยกใหม่เป็น ๓ ด้าน คือ ศีล สมาธิ ปัญญา ได้แก่ด้านสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม ด้านภายในจิตใจ และด้านปัญญา

จะเห็นว่าพุทธศาสนาเป็นนักแยกทั้งนั้น แต่แยกเพื่อดูความสัมพันธ์ ความมุ่งหมายในการแยก ไม่ใช่เพียงเพื่อจะเห็นให้ชัดเจนในสิ่งที่แยก แต่แยกเพื่อดูความสัมพันธ์ของสิ่งนั้นว่ามันสัมพันธ์กับองค์ประกอบอื่นอย่างไร

ถ้าเราแยกเพื่อดูความสัมพันธ์ เราจะไม่หลง พอแยกออกไปก็ดูว่าองค์ประกอบทั้งหลายเหล่านั้นสัมพันธ์กันอย่างไร เช่นระหว่างกายกับใจ ระหว่างองค์ประกอบทางนามธรรมทุกอย่างต่อกัน ว่าเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ สัมพันธ์กันอย่างไร ถ้าแยกแบบนี้ไม่มีปัญหา เพราะเป็นทั้ง reductionist และเป็น holistic ไปพร้อมกันเลย