สภาพจิตหรืออารมณ์เอื้อ ที่แสดงพัฒนาการของจิตใจ

หน้าสำหรับพิมพ์

สภาพจิตหรืออารมณ์เอื้อ ที่แสดงพัฒนาการของจิตใจ

ชุดที่ ๒ อารมณ์ฝ่ายบวก ด้านพัฒนาการของชีวิต หรือการพัฒนาภายในตนเอง เป็นสภาพจิตที่แสดงถึงความก้าวหน้าของจิตใจ ในการพัฒนาชีวิตตามหลักไตรสิกขา หรือจะเรียกว่าในการปฏิบัติธรรมก็ได้ ซึ่งควรทำให้เกิดมีเป็นคุณสมบัติประจำใจของตน (เรียกว่า ธรรมสมาธิ) มี ๕ อย่าง คือ

1. ปราโมทย์ ความร่าเริง เบิกบานใจ
2. ปีติ ความอิ่มใจ ปลาบปลื้มดีใจ (ในเรื่องที่ดีงามเป็นธรรม)
3. ปัสสัทธิ ความสงบเย็น ผ่อนคลาย (ตรงข้ามกับความเครียด)
4. สุข ความคล่องสะดวกใจ ปราศจากสิ่งบีบคั้นติดขัดคับข้อง
5. สมาธิ ภาวะที่จิตตั้งมั่นแน่วลงได้ อยู่ตัวสงบ อยู่กับสิ่งที่ดีงาม ไม่มีอะไรรบกวน

ผู้ที่ปฏิบัติธรรมถูกต้อง คือก้าวไปในการศึกษาแท้ ที่เป็นไตรสิกขา จะมีสภาพจิตเหล่านี้ โดยเฉพาะข้อแรกคือปราโมทย์ จะเป็นตัวนำเริ่มแรก และเป็นปัจจัยส่งต่อให้เกิดข้ออื่นๆ ตามมา ท่านจึงเน้นให้รักษาจิตใจและปรุงแต่งจิตใจให้มีปราโมทย์ คือความร่าเริง เบิกบานใจ อยู่เสมอ (มีพุทธภาษิตว่า ผู้มากด้วยปราโมทย์จักบรรลุนิพพาน)

เมื่อมีอารมณ์บวกหรือสภาพจิตดีงามชุดนี้ ก็จะแก้ไขและปิดกั้นโอกาส ไม่ให้เกิดสภาพจิตเศร้าหมอง หรืออารมณ์ฝ่ายลบต่างๆ โดยเฉพาะความซึมเศร้าเหงาหงอยหดหู่ (depression) ความเครียด (stress) ความกระวนกระวาย (anxiety) ความฟุ้งซ่าน (restlessness) ซึ่งเป็นปัญหาทางจิตที่สำคัญของคนยุคปัจจุบัน

ถ้าพูดรวบรัด อารมณ์ฝ่ายลบ หรือสภาพจิตเลวร้าย ที่ก่อปัญหาและเป็นปฏิปักษ์กับอารมณ์ฝ่ายบวก ๕ ข้อข้างต้นนั้น ก็มี ๕ อย่าง เรียกว่านิวรณ์ ๕ (สิ่งที่ครอบงำปิดกั้นจิต กดถ่วงจิตให้ไม่ก้าวหน้าและขัดขวางการพัฒนาปัญญา) ซึ่งก็ครอบคลุมปัญหาจิตใจที่พูดถึงเมื่อกี้ เช่น ความซึมเศร้า เป็นต้น นิวรณ์ ๕ คือ

1.  กามฉันทะ ความอยากได้โน่นได้นี่ ติดใคร่ใฝ่หาสิ่งเสพ
2. พยาบาท ความหงุดหงิด ขัดเคือง คับแค้น ชิงชัง ไม่พอใจ
3. ถีนมิทธะ ความหดหู่ เซื่องซึม เหงาหงอย ง่วงงุน ท้อแท้
4. อุทธัจจกุกกุจจะ ความฟุ้งซ่าน กังวล กลัดกลุ้ม รำคาญใจ
5. วิจิกิจฉา ความลังเล เคลือบแคลง สงสัย ข้องใจ

เมื่อพัฒนาจิตใจก้าวหน้าไป มีสภาพจิต หรืออารมณ์บวก ๕ อย่างข้างต้น ก็จะพ้นไปจากนิวรณ์ ๕ เหล่านี้ โดยเฉพาะจิตจะเป็นสมาธิได้ต่อเมื่อนิวรณ์ ๕ นี้หมดหายไป หรือพูดกลับกันว่า เมื่อไม่มีนิวรณ์ ๕ นี้ จิตก็จะเป็นสมาธิ

เมื่อทำจิตให้เป็นสมาธิได้ ถือว่าเป็นการพัฒนาด้านจิตใจที่บรรลุผลสำเร็จ สมาธินั้นจะเป็นศูนย์กลางการพัฒนาของคุณสมบัติทุกอย่างของจิตใจ และทำให้จิตเป็น “กัมมนีย์” คือ เหมาะแก่การใช้งาน ทั้งมีกำลัง เข้มแข็ง มั่นคง สงบสุข และผ่องใส โดยเฉพาะเอื้อต่อปัญญา จึงเป็นบาทฐานของการก้าวไปในการพัฒนาปัญญาด้วย

เมื่อพัฒนาการทางจิต ทำให้เกิดสภาพจิตที่เป็นอารมณ์บวก ซึ่งเอื้อต่อปัญญาแล้ว การบรรจบประสานของด้านจิตกับด้านปัญญา ก็จะทำให้ปัญญาส่งผลต่อจิตใจอีก โดยปัญญาจะปลดปล่อยจิตให้เป็นอิสระ และทำให้เกิดสภาพจิตอุเบกขา ซึ่งทำให้จิตอยู่ตัว มีดุลยภาพอย่างที่กล่าวแล้ว

สภาพจิต ๕ อย่างในชุดที่ ๒ นี้ เป็นชุดหลัก จึงอาจเกิดร่วมกับสภาพจิตหรืออารมณ์บวกชุดแรก (เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา) ด้วย

ขอย้ำว่า จะต้องมองอยู่เสมอถึงหลักใหญ่ว่า อารมณ์หรือสภาพจิตที่ดีงามเหล่านี้ เป็นองค์ประกอบด้านจิตใจ (ด้านสมาธิ) อยู่ในระบบสัมพันธ์ของการดำเนินชีวิต ๓ ด้าน คือ การสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม (พฤติกรรมและการใช้อินทรีย์) คุณสมบัติทางจิต และความรู้-คิด-เข้าใจ ที่เรียกสั้นๆ ว่า ศีล สมาธิ ปัญญา

จะต้องไม่ลืมว่า ทั้ง ๓ ด้าน (ไตรสิกขา: ศีล สมาธิ ปัญญา) นั้น เป็นปัจจัยต่อกันในกระบวนการพัฒนาชีวิต หรือการศึกษา ที่จะช่วยให้ชีวิตเป็นอยู่หรือดำเนินไปได้อย่างดี เป็นจริยะ หรือมรรค อันประเสริฐ