เริ่มมีชีวิต ก็เริ่มศึกษา การศึกษาจึงต้องเริ่มที่บ้านเป็นธรรมดา

หน้าสำหรับพิมพ์

เริ่มมีชีวิต ก็เริ่มศึกษา การศึกษาจึงต้องเริ่มที่บ้านเป็นธรรมดา

การศึกษาเริ่มต้นที่บ้าน ถ้าพ่อแม่ไม่ได้ฝึกลูกแบบที่ว่าข้างต้น เด็กจะหาแต่สิ่งที่ชอบใจ แสวงสุขเวทนา มีชีวิตอยู่กับด้านความรู้สึก การศึกษาก็ไม่มา ดังนั้นจึงต้องรู้จักใช้อินทรีย์ก่อน คือใช้อินทรีย์เพื่อการรู้ ไม่ติดอยู่แค่การรู้สึก

ด้านรู้สึกนั้นเรายอมให้แกระดับหนึ่ง แต่จะต้องโยงให้ความรู้สึกเป็นตัวกระตุ้นไปสู่การรู้ ส่งเสริมเด็กให้ใช้อินทรีย์เพื่อการเรียนรู้จนกระทั่งเกิดเป็นนิสัย ให้เขาเกิดความอยาก หรือความต้องการใหม่ ที่เรียกว่า ฉันทะ ที่พระพุทธเจ้าตรัสว่า ถ้าฉันทะมา รุ่งอรุณของการศึกษาก็มา และชีวิตที่ดีงามก็มาแน่นอน โดยไม่ต้องเรียกร้อง เพราะเป็นปัจจัยตามธรรมชาติ

หลักพุทธศาสนาสอนว่า เมื่อปัจจัยพร้อมแล้ว เหตุมาแล้ว ผลก็ตามมาเอง ไม่ต้องเรียกร้อง เหมือนแม่ไก่ขึ้นฟักไข่ เมื่อถึงเวลาครบ เหตุปัจจัยพร้อม ลูกไก่ก็ออกมา แต่ถ้าแม่ไก่ไม่ขึ้นฟักไข่ มายืนร้องอยู่ข้างเล้า ร้องไปจนไข่เน่า ลูกไก่ก็ไม่ออกมา

ฉันทะ คือความใฝ่รู้และใฝ่สร้างสรรค์ เป็นปัจจัยตัวนำของการศึกษา เมื่อเหตุปัจจัยครบ ผลจะมาเอง ไม่ต้องเรียกร้อง ดังนั้นจึงต้องให้เด็กมีฉันทะ

เมื่อเด็กมีฉันทะ มีความต้องการใหม่ มีความอยากชนิดใหม่แล้ว การศึกษาก็ตามมาเอง ความสุขชนิดใหม่ที่ปลอดภัยก็ตามมาเอง ชีวิตที่ดีงามก็ตามมาเอง พ่อแม่ไม่ต้องไปเรียกร้อง ไม่ต้องคอยจ้ำจี้จ้ำไช การศึกษาและความสุขเชิงปัญญามาเอง เพราะเด็กอยากรู้และอยากเห็นผลของการสร้างสรรค์

เอาละ นี่เท่ากับบอกว่าการศึกษาเริ่มที่อินทรีย์

เคยใช้วิธีให้เด็กรู้จักแยก เด็กประถมมาวัด ถามแกว่า “หนูดูทีวี บ่อยไหม” ดูบ่อย วันละกี่ชั่วโมง วันธรรมดาดูเท่านั้นเท่านี้ชั่วโมง วันเสาร์-อาทิตย์ ดูเยอะหน่อย ทั้งวัน

แล้วที่หนูดูทีวีนั้น ดูเพื่อศึกษากี่ % ดูเพื่อเสพกี่ % เด็กไม่เคยได้ยิน แต่พอแยกได้ คนหนึ่งตอบว่า ดูเพื่อเสพ ๙๙% ดูเพื่อศึกษาแทบไม่มีเลย อีกคนเป็นน้องชาย หนูใช้คอมพิวเตอร์ เพื่อศึกษากับเสพเท่าไร ตอบว่า เสพ ๙๐ กว่า% ใช้เพื่อศึกษาแทบไม่มีเลย

ถามต่อว่า ทำอย่างนี้ถูกไหม ให้คิดเอง เด็กตอบว่าไม่ถูก ไม่ถูกแล้วทำอย่างไร เด็กบอกว่าต้องแก้ไข แล้วหนูจะแก้ยังไง ก็ต้องศึกษาเพิ่มขึ้น แล้วหนูจะเอาไงล่ะ หนูจะดูทีวี เพื่อเสพกี่% เพื่อศึกษากี่%

เด็กคิดไปมา แกก็ตอบ ๕๐:๕๐ อย่างนี้สายกลางที่ผิด ไม่ใช่สายกลางจริง แต่เอาแค่กึ่งกลาง ก็บอกว่าเห็นใจเด็ก ยุคนี้ผู้ใหญ่เขาทำตัวอย่างไว้ไม่ดี เพราะฉะนั้นยอมให้เสพเยอะๆ ให้มีศึกษาสักหน่อยก็แล้วกัน ไม่ต้อง ๕๐:๕๐

ในที่สุดก็ตกลงกันได้ เด็กบอกว่า ต่อไปนี้จะดูเพื่อเสพ ๗๐% ดูเพื่อศึกษา ๓๐% เอาละแค่นี้ใช้ได้ ต่อไปก็ค่อยๆ ก้าวหน้าขึ้นเอง

เราต้องแยกได้อย่างนี้ คือ ใช้อินทรีย์เพื่อได้ความรู้ ให้ด้านรู้มากขึ้น แปลว่าดูเป็น ฟังเป็น เป็นต้น ให้ดูแล้วไม่ใช่ได้แค่ลุ่มหลง เพลิดเพลิน เอาแต่สนุกสนาน มัวเมา แต่ดูแล้วให้ได้ความรู้ ได้ความคิด ได้คติ ได้ประโยชน์

พอถึงขั้นนี้ โยนิโสมนสิการก็ได้ช่องที่จะเข้ามาทำงาน เด็กก็จะมองสิ่งที่เข้ามาใหม่ในแง่ที่จะให้ได้ความรู้ และได้ประโยชน์อย่างไร โยนิโสมนสิการจะพาไปเอง แต่ต้องเปิดช่องให้มัน ที่ว่านี้เป็นการใช้อินทรีย์มาเริ่มต้นการศึกษา

ในบ้าน จะต้องให้เด็กเริ่มรู้จักใช้อินทรีย์ ให้ดูเป็น ฟังเป็น นี้ก็คือการพัฒนาความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมในขั้นกายภาวนา ซึ่งในไตรสิกขาจัดเป็นระดับศีล แต่ในเวลาสัมพันธ์จริงจะได้ใช้ได้ฝึกครบหมด ทั้งพฤติกรรม+อินทรียสัมพันธ์ (ศีล) จิตใจ (สมาธิ) และปัญญา พร้อมทั้ง ๓ อย่าง

ในเวลาที่เด็กสัมพันธ์ด้วยตา ดูทีวี หรือดูอะไรก็ตาม เขาก็มีเจตนา ตั้งใจ มีแรงจูงใจ มีความรู้สึก มีสุข มีทุกข์ มีใจร่าเริงเบิกบาน หรือขุ่นมัวเศร้าหมอง มีความโลภ อยากได้ หรือเกลียดชัง มีคุณธรรมหรือมีกิเลส และจิตใจมีความเข้มแข็ง มีความเพียร หรืออ่อนแอท้อถอย

มิใช่ว่าพอเจอสิ่งที่ยาก ไม่ชอบ ก็ร้องไห้ หนี ไม่เอาอย่างเดียว สิ่งที่น่าจะรู้ก็ไม่เรียน อย่างนี้แสดงว่าอ่อนแอ ไม่มีความเพียร ใจสู้ไม่มี

ปัญญาก็มาด้วย เช่น ดูอย่างรู้เข้าใจ หรือดูอย่างงมงายโง่เขลา ถ้าเด็กรู้เห็นเหตุผล มองเห็นคุณค่าว่า ถ้าเรารู้จักดูสิ่งเหล่านี้ เราจะได้ประโยชน์ การเรียนรู้ก็ยิ่งก้าวหน้า

เป็นอันว่า ให้ไปด้วยกันทั้ง ๓ ด้าน