ดำเนินชีวิตเป็น ยังครอบคลุมอีกหลาย “เป็น”

10 กันยายน 2533

ดำเนินชีวิตเป็น ยังครอบคลุมอีกหลาย “เป็น”

ต่อไปอีกความหมายหนึ่ง การดำเนินชีวิตของเราคืออะไร การที่เรามีชีวิตอยู่ หรือชีวิตของเราที่เป็นอยู่วันหนึ่งๆ นี้เป็นไปอย่างไร มองอีกแง่หนึ่ง “ชีวิตก็คือการรับประสบการณ์ต่างๆ”

ในวันหนึ่งๆ นี้ มีสิ่งที่รับรู้เข้ามาทางตาบ้าง ทางหูบ้าง ทางจมูกบ้าง ทางลิ้นบ้าง ทางกายบ้าง ปรากฏขึ้นในใจบ้าง ตลอดเวลาตั้งแต่ตื่นนอนจนหลับไป ชีวิตของเราก็คือการรับรู้ประสบการณ์ ทางด้านต่างๆ เหล่านี้ หรือพูดอีกอย่างหนึ่งว่า การดำเนินชีวิตของเรา ก็คือการใช้ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ รับรู้เรื่องราว อารมณ์ หรือประสบการณ์ต่างๆ

ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ที่เป็นช่องทางรับรู้ประสบการณ์ต่างๆ นั้น ทางพระเรียกว่า อายตนะ หรือ ทวาร การรับรู้ประสบการณ์ต่างๆ ทางอายตนะหรือทวารเหล่านี้ ก็คือความเป็นไปในชีวิตทั้งหมดของเรา ดังนั้น ชีวิตในวันหนึ่งๆ นี้ ก็คือการได้เห็น การได้ยิน การได้กลิ่นเป็นต้น เราอยู่กับกิจกรรมเหล่านี้ทั้งวัน เรื่องราวหลากหลายผ่านเข้ามา เรารับประสบการณ์เข้ามาตลอดเวลา ฉะนั้น ประสบการณ์จึงเป็นสิ่งสำคัญมาก

การรับประสบการณ์นี้ เป็นจุดเริ่มต้นที่จะทำให้มนุษย์ดำเนินชีวิตได้ผลดีหรือไม่ เรียกว่าทำให้เกิดปัญหาหรือไม่เกิดปัญหา ถ้ารับประสบการณ์ไม่เป็น ก็จะเกิดปัญหา ถ้ารับประสบการณ์เป็น ก็จะเป็นเครื่องช่วยในการแก้ปัญหา เป็นคุณแก่ชีวิต

การศึกษาสมัยใหม่มักจะมองข้ามจุดนี้ มองแต่เพียงว่าการรับประสบการณ์ เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการรับรู้ แต่ไม่มีการสอนว่าจะรับรู้ประสบการณ์อย่างไรจึงจะได้ผลดี

ในเมื่อชีวิตของเรา ก็คือการรับประสบการณ์ ฉะนั้น การดำเนินชีวิตที่จะได้ผลดี ก็คือการรับประสบการณ์อย่างได้ผลดี คือการรู้จักรับประสบการณ์ หรือการรับประสบการณ์เป็นนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น เพื่อการดำเนินชีวิตที่ดีของมนุษย์ จึงจะต้องมีการฝึกตั้งแต่การรับรู้ประสบการณ์ ว่ารับประสบการณ์อย่างไรจึงจะได้ผลดีแก่ชีวิต จะต้องดูเป็น ฟังเป็น เป็นต้น คือ รู้จักใช้อายตนะทั้งหกนั้น ตาก็ต้องดูเป็น หูก็ต้องฟังเป็น ฯลฯ

ถ้าใช้ตาดูไม่เป็น ก็เกิดโทษ ก่อปัญหาแก่ตัวเอง แต่ถ้าดูเป็นก็ได้ความรู้ ได้สิ่งที่มีคุณค่าเป็นประโยชน์ที่จะนำมาพัฒนาคุณภาพชีวิต ดังนั้น ในการศึกษาจะต้องมีการฝึกในเรื่องการรับประสบการณ์กันตั้งแต่เด็ก คือจะต้องฝึกในเรื่องการดูเป็น ฟังเป็น เป็นต้น โดยถือเป็นหลักใหญ่ข้อหนึ่ง

ในการศึกษาของเรา ปัญหาหนักอย่างหนึ่งก็คือ เรื่องดูไม่เป็น ฟังไม่เป็น ยังไม่ต้องพูดถึงทำเป็น คิดเป็นหรอก แม้แต่ดูก็ไม่เป็น ฟังก็ไม่เป็น นี้เป็นด่านแรกยิ่งกว่าคิดเป็น ทำเป็นเสียอีก ฉะนั้นจะต้องเอาใจใส่ในเรื่องที่เด็กดูไม่เป็น ฟังไม่เป็น

ปัญหาของเราในปัจจุบัน ที่ว่าใช้เทคโนโลยีไม่เป็นก็คือ ดูไม่เป็น ฟังไม่เป็น เป็นต้นนี่เอง ซึ่งหมายถึงการรับรู้ประสบการณ์ไม่เป็น ไม่รู้จักเลือกดู ดูแล้วก็ไม่รู้จักเลือกเก็บ ไม่รู้จักคัดเอาสิ่งที่เป็นประโยชน์ เช่น ดูทีวี ฟังวิทยุไม่เป็น เป็นต้น ซึ่งเป็นปัญหาอยู่ทั่วไป ฉะนั้นจะต้องฝึก การศึกษาจะต้องเริ่มตั้งแต่การเรียนรู้และฝึก ในการรับประสบการณ์ ต้องรับให้เป็น ซึ่งถ้ามีเวลาเราจะพูดกันอีกในเรื่องนี้

สรุปความในแง่นี้ว่า การดำเนินชีวิตที่ดี คือ การดูเป็น ฟังเป็น ดมเป็น ลิ้มรสเป็น สัมผัสเป็น และคิดเป็น

มองอีกด้านหนึ่ง ชีวิตของเราคืออะไร ชีวิตของเราที่ดำเนินอยู่ในแต่ละวันๆ นี้ ก็คือการเข้าไปเกี่ยวข้องกับสิ่งแวดล้อม เราเข้าไปเกี่ยวข้องกับสิ่งแวดล้อมเพื่อเอาประโยชน์ให้แก่ชีวิตของเรา ชีวิตของเราที่ดำเนินอยู่แต่ละวันนี่ เป็นการพยายามไปเอาประโยชน์จากสิ่งแวดล้อม ถ้าเอาประโยชน์ไม่เป็น เราก็ได้โทษเข้ามาแทน ถ้าเอาประโยชน์เป็น ก็ได้ประโยชน์มา ได้สิ่งที่เรียกว่าคุณภาพชีวิต สิ่งที่เป็นประโยชน์ทำให้เกิดผลดี ทำให้แก้ปัญหาและสร้างสรรค์ต่างๆ ได้

การเกี่ยวข้องเพื่อเอาประโยชน์จากสิ่งทั้งหลายนี้ ทำให้สิ่งทั้งหลายมีคุณค่าขึ้นมา เราจึงพูดถึงคำว่า “คุณค่า” คุณค่าก็เกิดจากการสนองความต้องการของเรานั่นเอง คุณค่าคือความสามารถที่จะสนองความต้องการ ถ้าสิ่งนั้นมีอะไรสนองความต้องการของเรา ที่จะเอาประโยชน์จากมัน มันก็มีคุณค่าแก่เรา ถ้าเราสามารถเอาประโยชน์จากสิ่งนั้นอย่างถูกต้อง และได้สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ชีวิตอย่างแท้จริง ก็เรียกว่า เรารู้จักถือเอาประโยชน์ หรือเอาประโยชน์เป็น แต่ถ้าเอาไม่เป็นก็กลับเป็นโทษ เช่นทำให้เกิดความลุ่มหลงมัวเมา หรือทำให้เกิดความเสียหายอย่างใดอย่างหนึ่ง

การถือเอาประโยชน์จากสิ่งทั้งหลายนี้ เราเรียกว่าการเสพหรือบริโภค แต่ถ้าเป็นการเข้าไปเกี่ยวข้องสัมพันธ์เพื่อเอาประโยชน์จากบุคคล เราเรียกว่า คบ หรือ คบหา ซึ่งภาษาพระก็เรียกว่า “เสพ” เหมือนกัน ดังที่เรานิยมใช้ในรูปศัพท์ว่า “เสวนา” (ทางพระใช้ “เสวนา” ทั้งกับคนและของ)

เมื่อพูดในแง่นี้ ชีวิต ก็คือการเกี่ยวข้องสัมพันธ์ที่จะให้ได้รับประโยชน์จากสิ่งแวดล้อม หรือพูดสั้นๆ ว่า “ชีวิต คือการเสพสิ่งแวดล้อม”

การศึกษามีหน้าที่สำคัญ ที่จะต้องช่วยให้คนฝึกฝนพัฒนาตนที่จะดำเนินชีวิตอย่างถูกต้อง หรือรู้จักดำเนินชีวิตให้เป็น จึงต้องมีการศึกษาให้รู้จักเสพ รู้จักบริโภค รู้จักคบหา ซึ่งพูดง่ายๆ การดำเนินชีวิตที่ดี ก็คือ การกินเป็น ใช้เป็น บริโภคเป็น และคบคนเป็น

การดำเนินชีวิตที่ดีของเราคือ การเกี่ยวข้องกับสิ่งทั้งหลายอย่างได้ผลดีให้ได้ประโยชน์ เริ่มแต่กินอาหารก็ต้องกินเป็น ให้ได้คุณค่าที่ส่งเสริมคุณภาพชีวิต ทำให้มีสุขภาพดี การใช้สิ่งของต่างๆ ต้องพิจารณาว่าจะใช้อย่างไรให้เกิดประโยชน์แก่ชีวิต ต้องรู้จักเลือก เช่น มองในแง่ว่าใช้ให้ทนทานและประหยัด ใช้ให้เป็นประโยชน์นานที่สุด และใช้ให้สนองสัมฤทธิ์คุณค่าที่แท้จริง ตลอดจนรู้จักใช้เวลา หรือบริโภคเวลาเป็น รวมแล้วก็เป็นเรื่องของการรู้จักถือเอาประโยชน์จากสิ่งทั้งหลาย

รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

“คิดเป็น” ในระบบแห่งการดำเนินชีวิตเป็น “คิดเป็น” คือแกนกลางของระบบการดำเนินชีวิตเป็น

No Comments

Comments are closed.