ภาวะแปลกแยกจากสภาพที่เป็นจริง และเกษตรกรรมแบบพึ่งพา

10 กันยายน 2533

ภาวะแปลกแยกจากสภาพที่เป็นจริง
และเกษตรกรรมแบบพึ่งพา

เมื่อมองดูความพร้อมของเราในยุคต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นยุคเกษตรกรรม ยุคอุตสาหกรรม หรือยุคข่าวสารข้อมูล ดูแล้วรู้สึกว่าจะมีปัญหาไปทุกยุค คือขณะนี้ ทั้งๆ ที่สภาพส่วนใหญ่เป็นสังคมเกษตร แต่คนของเราไม่ชอบ ไม่ต้องการจะอยู่

แม้แต่คนทั่วไปที่อยู่ในสังคมแบบนั้นเอง ก็อยากจะหนีออกมา คนส่วนมาก โดยเฉพาะเยาวชน มีความรู้สึกดูถูกอาชีพเกษตรกรรม อย่างน้อยก็ไม่ชอบ ในด้านเหตุปัจจัยต่างๆ ที่ทำให้ไม่อยากอยู่ ก็ต้องวิเคราะห์กันไป แต่รวมแล้วผลที่ออกมาก็คือไม่อยากอยู่ เพราะฉะนั้น ทัศนคติจึงไม่เอื้อต่อการที่จะพัฒนาเกษตรกรรม

เมื่อสองวันมานี้ก็ได้ยินได้ฟัง พอดีเขายกเอามาพูดกันในสภาเกี่ยวกับเรื่องงบประมาณ ส.ส.คนหนึ่งพูดถึงวิทยาลัยเกษตรกรรมแห่งหนึ่ง ในต่างจังหวัด มีอาจารย์อยู่ ๔๗ ท่าน มีนักเรียน ๑๗ คน รัฐบาลในยุคก่อนนั้นคิดจะส่งเสริมเกษตรกรรม ก็ส่งเสริมให้ตั้งวิทยาลัยเกษตรกรรมขึ้น แต่ไปๆ มาๆ ตอนนี้ประเทศจะไปสู่ยุคอุตสาหกรรม รัฐบาลก็เลยไม่ได้ดูแลในด้านนี้ วิทยาลัยนั้นก็ยังอยู่ แต่ปรากฏว่าอาจารย์มากกว่าลูกศิษย์เกือบสามเท่า

ที่เป็นอย่างนี้ ก็เพราะว่าประชาชนไม่นิยมให้ลูกหลานไปเรียน เด็กเองก็ไม่อยากเรียน ไม่มีใครอยากไปอยู่ในอาชีพเกษตร แม้แต่ท่าทีหรือทัศนคติก็ไม่ดีเสียแล้ว มีความรู้สึกดูถูกอาชีพ แล้วก็ดูถูกบรรพบุรุษที่ประกอบอาชีพนั้นด้วย

นอกจากนั้น ปัจจุบันนี้เกษตรกรรมเป็นอาชีพที่มีรายได้น้อย เหน็ดเหนื่อยมาก และมีความเสี่ยงสูง นอกจากเสี่ยงต่อการทำนาไม่ได้ผล เพราะภัยธรรมชาติเบียดเบียน ฝนแล้ง น้ำท่วม เพลี้ยลง หนูกิน เป็นต้นแล้ว แม้แต่ทำได้ผล ก็ยังเสี่ยงต่อการขายไม่ได้ราคา ถูกกดราคาอีก เพราะลักษณะของการทำงานไม่เอื้อ ไม่เป็นตัวของตัวเอง หรือไม่เป็นอิสระ ต้องขึ้นต่อคนกลาง ถูกคนกลางกำหนดราคา

ทั้งๆ ที่ตัวเองเป็นผู้ผลิตข้าวขึ้นมา เป็นสินค้าของตัวเอง แต่ตัวเองกำหนดราคาสินค้าของตนเองไม่ได้ และที่สำคัญยิ่งคือ เป็นการประกอบอาชีพโดยที่ตนเองไม่สามารถพึ่งตนได้ ถ้าเกษตรกรรมไม่สามารถพึ่งตนเองได้ ก็ไม่สามารถจะเป็นเกษตรกรรมที่ดี

ในบรรดาอาชีพเกษตรกรรมทั้งหลาย เดี๋ยวนี้เราพูดกันว่า ชาวนานี่พึ่งตนเองไม่ได้เลย แย่กว่าสมัยก่อน สมัยก่อนถึงจะผลิตอะไรไม่ได้มาก เพราะไม่มีเครื่องมือ แต่ก็เป็นไปตามธรรมชาติ เขาก็ทำของเขาด้วยตนเอง แต่ถึงตอนนี้ควายก็ขายไปหมดแล้ว เมื่อขายควายแล้วจะเอาอะไรมาทำนา ก็ต้องเอารถไถ ซึ่งมีเองบ้างไม่มีบ้าง ส่วนมากไม่มี ก็ต้องจ้างเขามา ปัจจัยการผลิตล้วนแต่ต้องลงทุนและต้องขึ้นต่อผู้อื่น

รถไถก็ต้องอาศัยผู้อื่น นอกจากซื้อรถแล้ว น้ำมันก็ต้องซื้อจากเมืองนอก ดินก็ไม่ดี ต้องใช้ปุ๋ยเคมี ปุ๋ยเคมีนั้นก็ต้องซื้อจากข้างนอก แล้วยังมีศัตรูพืช ซึ่งทำให้ต้องซื้อยาฆ่าแมลง ยาฆ่าหนู ยาฆ่าปู ยาฆ่าหญ้า ตกลงทุกอย่างนี้ เอามาจากข้างนอก ต้องซื้อเขาทั้งนั้น รวมแล้วชาวนาไทยทุกวันนี้อยู่ด้วยตนเองทำนาไม่ได้ ถ้าไม่ซื้อปัจจัยการผลิตเหล่านี้จากข้างนอกมา ก็ทำนาไม่ได้

อย่างนี้เขาเรียกว่าเป็นเกษตรกรรมแบบพึ่งพา เมื่อพึ่งพาเขา ไม่เป็นตัวของตัวเองแล้วก็หมดอิสรภาพ เป็นการเกษตรที่สูญเสียอิสรภาพ ไม่มีความเป็นตัวของตัวเองและไม่สามารถเป็นตัวของตัวได้ ถ้าอย่างนี้ เกษตรกรรมของเราก็ไม่สามารถอยู่ได้ด้วยดี

ในสภาพอย่างนี้ โดยการผลิตก็พึ่งพาเขาแล้ว ในทางการตลาด ก็ขาดอำนาจต่อรอง ไม่เป็นตัวของตัวเอง แค่นั้นไม่พอ แม้แต่การบริโภคก็ต้องพึ่งพาเขาอีก เพราะการบริโภคก็ต้องอาศัยสินค้าจากที่อื่นทั้งนั้น แม้แต่ของกินของใช้เล็กๆ น้อยๆ เช่น สบู่ ยาสีฟัน ตลอดขึ้นไปจนถึง โทรทัศน์ วีดิโอ รถมอเตอร์ไซด์ ก็ต้องซื้อเขาทุกอย่าง ไม่สามารถสร้างสรรค์ผลิตด้วยตนเอง

อาชีพเกษตรกรรมนั้น ตามธรรมดาก็ต้องพึ่งพาธรรมชาติอยู่แล้ว จะเพาะปลูกได้ก็ต้องพึ่งดิน น้ำ ฟ้าฝน และการหมุนเวียนของฤดูกาล ประเทศที่พัฒนาขึ้นมาเป็นประเทศอุตสาหกรรมที่ก้าวหน้านั้น ก็เพราะไม่พอใจที่ชีวิตความเป็นอยู่ต้องขึ้นต่อธรรมชาตินี่แหละ จึงได้เพียรพยายามเอาชนะธรรมชาติ หาทางพิชิต และจัดสรรควบคุมธรรมชาติให้ได้ เพื่อจะได้มีความสะดวกสบายได้เต็มที่ โดยทำอะไรๆ ได้ด้วยตนเอง ไม่ต้องรอฟ้าฝนเป็นต้น ความเจริญก้าวหน้าหลายอย่างก็เป็นคุณประโยชน์จริงๆ แม้ต่อเกษตรกรรม เช่น การชลประทาน เครื่องสูบน้ำ เป็นต้น

แต่ผลรวมทั้งหมดของความจริญที่ผ่านมาในยุคอุตสาหกรรมนั้น แทนที่จะเป็นการชนะธรรมชาติ ก็กลายเป็นการทำลายธรรมชาติ ทำให้ธรรมชาติเสีย แล้วกลับมาเป็นโทษแก่มนุษย์เอง

ปัจจุบันมนุษย์ทุกพวกทุกคนต่างก็ต้องประสบโทษภัยนี้ทั่วกัน แต่พวกที่ประสบโทษภัยร้ายแรงที่สุดกลับจะเป็นพวกประเทศกำลังพัฒนาหรือประเทศในโลกที่สาม ที่ส่วนใหญ่เป็นอยู่ด้วยอาชีพเกษตรกรรม เพราะแต่เดิมก็ต้องพึ่งพาอาศัยธรรมชาติ และแม้ปัจจุบันก็ยังต้องพึ่งอยู่ แต่ในอดีตโน้น ธรรมชาติยังดีอยู่ พอพึ่งอาศัยได้ ครั้นถึงปัจจุบันธรรมชาติเสื่อมโทรมเสียหายไป ทั้งที่ยังต้องพึ่งอาศัยธรรมชาติ แต่กลายเป็นธรรมชาติที่พึ่งไม่ได้ จึงแย่ยิ่งกว่าเก่า เช่นอย่างชาวนาในประเทศไทยของเรานี้ ธรรมชาติที่ยังต้องพึ่ง ก็ตกอยู่ในสภาพที่พึ่งไม่ค่อยได้เสียแล้ว

เฉพาะพึ่งธรรมชาติอย่างเดียวก็แทบแย่อยู่แล้ว มิหนำซ้ำยังขยายขอบเขตการพึ่งพากว้างออกไปอีก คือ ต้องพึ่งพาขึ้นต่อพ่อค้าคนกลาง นายทุนต่างๆ ที่ขายหรือให้เช่าอุปกรณ์ประกอบอาชีพ เช่น รถไถ ปุ๋ย ยาฆ่าแมลง เป็นต้น อย่างที่ว่ามาแล้ว เรียกว่าแทบจะหมดอิสรภาพโดยสิ้นเชิง

ถ้าหากเกษตรกรจะฟื้นตัว ก็ต้องสำนึกรู้ตัวที่จะตัดการพึ่งพาให้น้อยลง ให้เป็นเกษตรกรรมที่พึ่งตนเองได้มากที่สุด มีอิสรภาพมากที่สุด เพราะลำพังแต่พึ่งพาธรรมชาติอย่างเดียวก็มากพออยู่แล้ว ไม่ควรจะเพิ่มเจ้านายข้างนอกเข้ามาอีก ควรจะอยู่อย่างกลมกลืนและเกื้อกูลกันกับธรรมชาติ มีความสัมพันธ์กับธรรมชาติอย่างฉลาด ด้วยความรู้เท่าทัน และปฏิบัติในทางที่ตนเองกับธรรมชาติ จะเกื้อกูลกันให้มากที่สุด

ทีนี้แรงงานล่ะ ตัวคนเอง ที่จะเป็นแรงงานมีคุณภาพในภาคเกษตรกรรม ก็ไปเป็นแรงงานด้อยคุณภาพในภาคอุตสาหกรรม คนหนุ่มสาวที่จะเป็นกำลังสร้างสรรค์ชั้นนำในชนบท ก็ไปเป็นคนด้อยการศึกษาที่เพิ่มปัญหาให้แก่เมือง เพราะว่าเมื่อการเกษตรไม่ให้ความหวัง คนก็นิยมไปทำงานในภาคอุตสาหกรรม แรงงานเหล่านี้ส่วนใหญ่จึงมาจากชนบท แรงงานที่มีกำลัง คือคนหนุ่มคนสาวก็ทิ้งถิ่นไป ไปเข้าโรงงานอุตสาหกรรมหรือเป็นแรงงานก่อสร้างในเมือง เหลือแต่คนแก่ และเด็ก ชนบทก็เลยไม่มีกำลังเหลือ

ก่อนหน้านี้ เราก็มีการทิ้งถิ่นไปเพราะการศึกษาอยู่แล้ว เนื่องจากมีค่านิยมในการเลื่อนฐานะทางสังคมด้วยการศึกษา ถ้าเด็กมีหัวดี สมองดี ก็เข้าสู่วงจรการศึกษา ออกจากชนบทเข้าเมืองไป แล้วก็ไปมีอาชีพอื่นอยู่ในเมืองนั้น ไม่เวียนกลับมา

ถึงจะไม่ทิ้งถิ่นไปเข้าเมือง ทั้งๆ ที่บ้านก็ยังอยู่กับที่นานั่นแหละ แต่ก็ไม่ทำนา ในชนบทเวลานี้ หลายถิ่น โรงงานอุตสาหกรรมก็ไปตั้งอยู่ตามข้างถนนใหญ่แล้ว เด็กหนุ่มสาวที่มีกำลัง ถึงจะอยู่กับนา ก็ไม่ทำนาแล้ว เช้าก็แต่งตัวเข้าเครื่องแบบของโรงงาน มีรถของโรงงานมารับ เย็นเลิกงานแล้วรถก็มาส่งกลับบ้านถึงที่ ไปทำงานที่โรงงานดีกว่าทำนา งานก็เบากว่า แล้วก็ไม่ต้องเสี่ยง เพราะถึงเดือนถึงเวลาก็ได้ค่าจ้างตามกำหนด แถมยังได้พบปะสังสรรค์สนุกสนานกันมากกว่า ไม่ต้องมีชีวิตที่เงียบเหงาอยู่กับนาและคอกควาย

ยิ่งกว่านั้น นอกจากทำนาน่าเบื่อ ไปโรงงานสนุกสนานดีกว่าแล้ว ในระยะที่ผ่านมานี้ คนมีเงินนิยมกว้านซื้อที่ดินกันมาก ราคาที่ดินพุ่งสูงลิ่วอย่างรวดเร็ว ชาวนาก็หวังเงินก้อนใหญ่จากการขายที่ดิน ถึงมีนาก็ไม่ทำ ได้แต่รอเวลาที่จะขาย ที่ขายไปแล้ว ก็ไม่ทำ เพราะไม่มีที่ที่จะทำและมีเงินก้อนสบายแล้ว ถ้าเงินที่ขายนั้นหมด ก็ต้องเช่าที่เขาทำนา หรือไม่ก็ไปรับจ้างทำงานในโรงงานอุตสาหกรรม ซึ่งอาจจะตั้งขึ้นในที่ที่เคยเป็นนาของตนเองนั่นแหละ เวลานี้ที่ดินของชาวนาเปลี่ยนมือไปเป็นของนายทุนมากมายเหลือประมาณแล้ว ชาวนารุ่นลูกหลานอย่าว่าแต่ที่ทำกินเลย ที่อยู่ก็จะไม่มี1

ก็เป็นอันว่า ภาคเกษตรกรรมนี้ต้องสูญเสียแรงงานที่มีคุณภาพทั้งแรงงานสมองและแรงงานกาย แรงงานสมองก็เข้าวงจรการศึกษาไป แรงงานกายก็ไปเข้าโรงงานอุตสาหกรรม ที่ดินที่จะทำมาหากินก็หมดไปๆ ฉะนั้นในแง่เกษตรกรรม ทั้งๆ ที่สังคมของเราส่วนใหญ่ยังเป็นเกษตร แต่ในสภาพอย่างนี้ เราจะเป็นสังคมเกษตรกรรมที่ดีได้ยาก

รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

ความหวังของสังคมไทย ที่จะก้าวเข้าไปในยุคข่าวสารข้อมูล ถ้าจะเป็นสังคมอุตสาหกรรม ก็ต้องมีชีวิตแบบนักผลิต

เชิงอรรถ

  1. นี้คือสภาพหนึ่งของสังคมไทยยุคเศรษฐกิจฟองสบู่ ในทศวรรษจากปี ๒๕๓๐

No Comments

Comments are closed.