จุดหมายของการศึกษา คือ จุดหมายของชีวิต การพัฒนาสู่อิสรภาพ ผ่านจุดหมายหลายระดับ

10 กันยายน 2533

จุดหมายของการศึกษา คือ จุดหมายของชีวิต
การพัฒนาสู่อิสรภาพ ผ่านจุดหมายหลายระดับ

ต่อไปก็จะต้องมีเรื่องจุดหมายในการพัฒนาคน ซึ่งเป็นจุดหมายของการศึกษา ซึ่งพูดสั้นๆ ได้ว่า จุดหมายนั้นก็คือ การพัฒนาตนของแต่ละคนให้เข้าถึง อัตถะ คือเข้าถึงจุดมุ่งหมายของชีวิตในระดับต่างๆ คือ1

๑. เริ่มด้วยชีวิตระดับรูปธรรม หรือชีวิตด้านนอก ซึ่งเกี่ยวข้องกับสิ่งที่ตามองเห็น เช่นให้พึ่งตนเองได้ในทางเศรษฐกิจ ให้พึ่งตนได้ในทางสังคม โดยอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้ดี มีความเจริญก้าวหน้าในสังคม มีฐานะตำแหน่งเป็นที่ยอมรับนับถือ เป็นต้น ซึ่งเป็นขั้นที่ทางพระเรียกว่า ทิฏฐธัมมิกัตถะ คือประโยชน์ที่ตามองเห็น อันเป็นประโยชน์ในขั้นของจุดหมายสามัญ เป็นอิสรภาพของชีวิตด้านนอก หรืออิสรภาพทางกายภาพและทางสังคม

ขั้นนี้แม้จะสำคัญ แต่ไม่เพียงพอ ถ้ามีได้เพียงขั้นนี้ ไม่มีขั้นที่ ๒ จะไม่ปลอดภัย

๒. ต้องเข้าถึงจุดหมายในทางชีวิตจิตใจที่ลึกซึ้งลงไป คือมีจิตใจที่ดีงาม เชื่อมั่นในความดีและการกระทำสิ่งที่ถูกต้องดีงาม มีคุณธรรม และรู้จักเสียสละสร้างสรรค์ทำประโยชน์ต่างๆ มีปัญญากอปรด้วยวิจารณญาณ ซึ่งทำให้เกิดความมั่นใจและความสุขในบุญกุศล หรือการมีชีวิตที่มีคุณค่า ซึ่งเรียกว่า สัมปรายิกัตถะ คือ ประโยชน์ที่ล้ำเลยจากที่ตามองเห็น เป็นอิสรภาพของชีวิตด้านใน ที่ปลอดพ้นจากความชั่วร้ายตกต่ำและความทุกข์ที่ร้ายแรงขั้นที่เรียกว่าตกอบาย

๓. สุดท้ายคือ ปรมัตถะ แปลว่า ประโยชน์สูงสุด คือถึงขั้นที่มีจิตใจเป็นอิสระด้วยปัญญาที่รู้ความจริง อย่างที่เรียกว่ารู้แจ้งสังขาร หรือรู้เท่าทันโลกและชีวิต ไม่ตกเป็นทาสของสิ่งทั้งหลาย ไม่หวั่นไหวตามความเป็นไปภายนอก เป็นภาวะเต็มอิ่มสมบูรณ์ ซึ่งมีแต่ความสุข ที่โปร่งเบา ไร้ทุกข์ เป็นอิสรภาพขั้นสูงสุดหรือขั้นสุดท้าย ที่ความเป็นอิสระของชีวิตจิตใจถึงขั้นเป็นภาวะเด็ดขาดสิ้นเชิง เพราะปัญญากำจัดเหตุปัจจัยแห่งความติดข้องของจิตหมดสิ้นแล้ว

แม้แต่ความสุขก็แบ่งได้เป็นหลายประเภท หลายระดับ เช่นที่แบ่งอย่างง่ายๆ ว่า ความสุขของมนุษย์แยกออกเป็น ๒ แบบ คือ

  1. สามิสสุข ความสุขที่อาศัยอามิส และ
  2. นิรามิสสุข ความสุขที่ไม่อาศัยอามิส

สำหรับคนธรรมดาทั่วๆ ไป ที่ยังมีจิตใจไม่เป็นอิสระ ไม่ถึงปรมัตถ์ ก็ต้องอาศัยสิ่งภายนอกมาเป็นปัจจัยช่วยให้ได้รับความสุข ความสุขของเขาขึ้นต่อวัตถุ ต้องอาศัยสิ่งบำรุงบำเรอ หรือแหล่งความสุขจากภายนอก ถ้าไม่มีอะไรภายนอกมาช่วยให้ได้เสพได้บริโภคเป็นต้น ก็เป็นทุกข์ ไม่สบาย ไร้ความสุข อย่างนี้เรียกว่ามีแต่สามิสสุข พูดสั้นๆ ว่า ความสุขที่ยังพึ่งพาวัตถุ

แต่ถ้าได้พัฒนาตนขึ้นไปถึงปรมัตถ์แล้ว หรือแม้แต่ในแนวทางของปรมัตถ์ ก็จะมีนิรามิสสุข สุขที่ไม่ต้องอิงอาศัยอามิส ไม่ต้องขึ้นต่อสิ่งภายนอก มีความสุขได้โดยลำพังตัว เป็นตัวของตัวเอง เป็นความสุขแบบอิสระ เป็นการพึ่งตัวเองได้ด้วยความมีอิสรภาพทางจิตทางปัญญา

การพึ่งตนได้ ก็มีหลายขั้นเป็นระดับๆ ขึ้นมา เริ่มแต่พึ่งตนได้ทางรูปธรรม ไม่ต้องขึ้นต่อผู้อื่นในด้านวัตถุภายนอก ในทางสังคม ในทางจิตใจ จนถึงพึ่งตนเองได้ในทางปัญญา จึงเข้าถึงอิสรภาพอย่างแท้จริง

รวมความว่า การพึ่งตนได้ก็คือ อิสรภาพในระดับต่างๆ จนถึง อิสรภาพสูงสุด ทั้งหมดนี้จึงกลับเข้าสู่หลักข้างต้น ที่ว่า

  1. รู้ความจริงของสิ่งทั้งหลาย เข้าถึงสัจธรรม
  2. จึงปฏิบัติต่อสิ่งทั้งหลายได้สอดสมกลมกลืนตามหลักความจริง คือดำเนินชีวิตได้ถูกต้องดี มีจริยธรรม
  3. จึงแก้ปัญหาได้ ไร้ทุกข์ เกิดมีอิสรภาพ ลุถึงวิมุตติธรรม

ได้พูดมาก็พอสมควร ขออนุโมทนาอาจารย์ พร้อมทั้งคณะนิสิตทุกท่าน ที่ได้มาเยี่ยมเยียนสถานพำนักสงฆ์แห่งนี้ ที่ภูเขาในตำบลหนองแหน อำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา ในวันนี้ ได้มาสังสรรค์กัน แล้วก็ได้มาฟังธรรม รวมทั้งเรื่องของวิชาการ ดังที่ได้สนทนากันมาตามสมควร

ในแง่หนึ่ง การมา ณ ที่นี้เป็นการสละเวลา สละเรี่ยวแรงกำลังกาย เดินทางกันมาด้วยความลำบากพอสมควร เพราะทางก็ไม่ค่อยสะดวก จึงต้องขออนุโมทนาด้วย ถือว่าเป็นการแสดงน้ำใจไมตรี โดยมีความปรารถนาดีต่อกัน

ด้วยน้ำใจไมตรีมีเมตตาต่อกันนี้แหละ จึงขอให้เป็นพรแก่ทุกท่าน โดยอ้างอิงคุณพระรัตนตรัย อภิบาลรักษาให้ทุกท่านเจริญด้วยจตุรพิธพรชัย มีกำลังกาย กำลังใจ กำลังปัญญา ที่จะศึกษาค้นคว้าให้ก้าวหน้า และบรรลุความสำเร็จ เพื่อจะได้ทำกิจหน้าที่การงาน ดำเนินชีวิตให้เป็นประโยชน์ทั้งแก่ตัวเองและส่วนรวม แล้วก็มีความร่มเย็นเป็นสุขในธรรมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า โดยทั่วกันทุกท่าน

รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

พัฒนาสี่ด้าน แต่โยงกันเป็นระบบอันเดียว คำโปรย

เชิงอรรถ

  1. เรื่อง อัตถะ คือจุดหมายของชีวิต ๓ ขั้น ตามอธิบายในที่นี้ อาจจะเยิ่นเย้อจับความยากไปบ้าง และยังไม่มีเวลาปรับปรุงคำอธิบายนี้ ผู้ที่ต้องการคำอธิบายที่กระทัดรัด พึงดูในหนังสือ วินัยชาวพุทธ หน้า ๙–๑๐ หรือ ธรรมนูญชีวิต หน้า ๘–๙

No Comments

Comments are closed.