“คิดเป็น” ในระบบแห่งการดำเนินชีวิตเป็น

10 กันยายน 2533

“คิดเป็น” ในระบบแห่งการดำเนินชีวิตเป็น

เรื่องโยนิโสมนสิการนี้ อยากจะให้เห็นตำแหน่งอีกหน่อย คือ ความคิดเป็นนี้ก็อยู่ในระบบแห่งชีวิตของเรานี่เอง เราน่าจะรู้ว่า มันอยู่ที่ตำแหน่งไหนในการดำเนินชีวิตของเรา และมันสัมพันธ์อย่างไร กับกิจกรรมส่วนอื่นในชีวิตของเรา เรื่องของความสัมพันธ์กับส่วนอื่นๆ ของชีวิตนี้ก็สำคัญ เพราะว่า ถ้าเราไม่เห็นตำแหน่งของมันชัดเจน ความคิดเป็นนั้นก็ไม่ชัดด้วย

ความคิดเป็นนี้ ก็เป็นส่วนหนึ่งของการดำเนินชีวิตที่ดีงาม ที่ถูกต้อง ที่ได้ผลนั่นเอง ถ้าเราจะมองให้เห็นความหมาย ความสัมพันธ์และตำแหน่งแห่งที่ของมัน ก็มาดูที่ระบบชีวิตของเรานี่เองว่า ชีวิตของเราหรือการดำเนินชีวิตของเราคืออะไร เมื่อมองดูส่วนต่างๆ ของการดำเนินชีวิตทีละอย่าง เราก็จะเห็นตำแหน่งของความคิดเป็น

การดำเนินชีวิตของเรานี้คืออะไร ถามแค่นี้ก่อน ถ้าตอบอย่างง่ายที่สุด ก็ว่า “ชีวิต คือการเป็นอยู่” แต่แค่นี้ยังไม่ชัดพอที่จะเห็นทางปฏิบัติ ในที่นี้จะลองมองดูหลายๆ แง่ จะขอยกความหมายที่ฝรั่งชอบพูดถึงก่อน

ฝรั่งบางพวกชอบพูดว่า “ชีวิต คือการต่อสู้” คำพูดนี้มีความหมายเป็นอย่างไร ความหมายก็คือการที่ว่า ชีวิตของเรานี้ เกิดมาแล้วก็ต้องพบสิ่งที่เป็นอุปสรรคขัดขวางบีบคั้น ที่เรียกว่าปัญหา มนุษย์เรานี้ ชีวิตจะต้องเจอปัญหา การต่อสู้ก็คือการพยายามแก้ปัญหา ฉะนั้น ถ้าใช้ภาษาทางวิชาการ ในแง่นี้ “ชีวิต ก็คือการแก้ปัญหา” (พูดให้ลึกลงไปอีกว่า “ชีวิต คือการศึกษา”)

เมื่อเรายังดำเนินชีวิตอยู่ เราจะต้องแก้ปัญหาตลอดเวลา มีเรื่องขึ้นมาที่จะต้องทำ ต้องพูด ต้องคิด ก็เป็นปัญหาที่ต้องแก้ เราดำเนินชีวิตไปก็แก้ปัญหาไป แม้แต่เรื่องเล็กๆ น้อยๆ บางทีเราไม่รู้ว่าเป็นปัญหา แต่ที่จริงมันก็คือปัญหาที่จะต้องแก้ แม้จะทำอะไรสักเรื่องหนึ่งหรือชิ้นหนึ่ง ก็ต้องคิดว่าจะเอาอย่างไรและต้องมีการตัดสินใจ ชีวิตของเราในแง่นี้ ก็คือการแก้ปัญหา

ทีนี้ เราจะดำเนินชีวิตให้ดี ก็ต้องแก้ปัญหาให้สำเร็จ และให้ได้ผลดีแก่ชีวิตของเรา ถ้าเราสามารถแก้ปัญหาได้ดี ได้สำเร็จ เราก็ดำเนินชีวิตได้ดี การแก้ปัญหาได้สำเร็จผลดี เรียกว่าเป็นการรู้จักแก้ปัญหา หรือแก้ปัญหาเป็น

ฉะนั้น ถ้าให้ความหมายของการดำเนินชีวิตว่าคือการแก้ปัญหา การดำเนินชีวิตที่ดี ก็คือการแก้ปัญหาเป็น นี่เป็นความหมายที่หนึ่ง ฉะนั้น การแก้ปัญหาเป็นจึงเป็นสาระสำคัญอย่างหนึ่งในการศึกษา เพราะเราต้องการให้คนดำเนินชีวิตอย่างได้ผลดี

อย่างไรก็ตาม ความหมายของการดำเนินชีวิตนั้น มองได้หลายแง่ ในความหมายอีกอย่างหนึ่ง การดำเนินชีวิตของเราคืออะไร การที่มนุษย์เรามีชีวิตอยู่วันหนึ่งๆ นี้เป็นอย่างไร “ชีวิตของเราก็คือการทำกิจกรรมต่างๆ” ถ้าพูดด้วยภาษาทางพระท่านเรียกว่าการทำกรรม ทำกรรม คือทำโน่น ทำนี่ อย่างมีเป้าหมาย คือทำโดยเจตนา หรือมีเจตจำนง ซึ่งแสดงออกสามด้าน ได้แก่ ทางกาย ทางวาจา ทางใจ

วันหนึ่งๆ นี่ ชีวิตของเราอยู่กับการทำกรรมทางกายบ้าง ทางวาจาบ้าง ทางใจบ้าง ทำกรรมทางใจ เราเรียกว่าการคิด ทางวาจา เราเรียกว่าการพูด และทางกายเราเรียกว่าการทำ ฉะนั้น การที่ชีวิตของเราดำเนินอยู่ ก็คือ การทำ พูด คิด ในวันหนึ่งๆ เราก็วุ่นอยู่กับการทำ พูด คิด นี่แหละ การดำเนินชีวิตของเราคืออันนี้ วันหนึ่งๆ เรามีอะไรนอกจากนี้ไหม ก็มีแต่ทำ พูด คิด ดังนั้น “ชีวิตของเราก็คือการทำกรรม” สามอย่างนี้ กล่าวคือ ทำ พูด คิด การทำ พูด คิด เป็นทั้งหมดแห่งชีวิตของเรา

เมื่อชีวิตของเราคือการทำกรรม หรือทำ พูด คิด การดำเนินชีวิตที่ดี ก็คือการทำ พูด คิด ให้ได้ผลดี ให้เป็นคุณแก่ชีวิตของเรา การทำให้สำเร็จผลดีก็คือ การรู้จักคิด รู้จักพูด รู้จักทำ หรือการคิดเป็น พูดเป็น ทำเป็น ฉะนั้น การดำเนินชีวิตที่ดี ก็คือ การทำเป็น พูดเป็น และคิดเป็น

แต่ทั้งนี้จะต้องให้ครบ ถ้าเอาแค่คิดเป็น ทำเป็น ก็ไม่ครบ ถึงจะเอาคิดเป็น ทำเป็น ไปบวกกับแก้ปัญหาเป็นด้วย อย่างที่ชอบพูดกันในวงการของการศึกษาสมัยปัจจุบันว่า คิดเป็น ทำเป็น และแก้ปัญหาเป็น ก็ไม่ครบ การดำเนินชีวิตคือการทำกรรมสามนี้ต้องให้ครบชุด คือ ต้องคิดเป็น พูดเป็น ทำเป็น จึงจะครบ ถ้าสามอย่างนี้ครบ ก็เป็นอันว่าดำเนินชีวิตได้ผลดี

เฉพาะอย่างยิ่ง ในขณะนี้ที่สังคมก้าวเข้าสู่ยุคข่าวสารข้อมูล ซึ่ง “การสื่อสารเป็น” กำลังมีความสำคัญมากยิ่งขึ้น “การพูดเป็น” ในความหมายที่ครอบคลุมการสื่อสารเป็น จึงเป็นคุณสมบัติที่ขาดไม่ได้ สำหรับบุคคลที่จะชื่อว่ามีการศึกษา ถ้ายังจะพูดแบบที่นิยมกันในวงการศึกษาอย่างข้างต้น ก็ต้องเติมให้เต็มว่า คิดเป็น พูดเป็น ทำเป็น และแก้ปัญหาเป็น หรือ คิดเป็น สื่อสารเป็น ทำเป็น/สร้างสรรค์เป็น และแก้ปัญหาเป็น อย่างที่เคยพูดไว้ครั้งหนึ่งแล้วข้างต้น

รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

“คิดเป็น” ทำให้เห็นแง่มุมและทางเลือกที่จะไป ดำเนินชีวิตเป็น ยังครอบคลุมอีกหลาย “เป็น”

No Comments

Comments are closed.