- บันทึกกำกับเล่ม
- รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน
- -๑- เข้าสู่ยุคใหม่ของการพัฒนา – โลกก้าวไปถึงไหน
- ไทยเราอยู่ที่ใด
- ทางเลือกของสังคมไทย
- แนวคิดใหม่ในการพัฒนา
- ความคิดใหม่ตามมาด้วยถ้อยคำใหม่ๆ
- จากความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน สู่ความประสานเป็นองค์รวม
- มุ่งหาระบบชีวิตที่มีดุลยภาพ
- แยกตัวออกมาจะเป็นนาย แต่กลายเป็นทำลายตัวเอง
- เลิกคิดพิชิตธรรมชาติ วิทยาศาสตร์ถึงจุดหักเลี้ยว
- ความหวังของสังคมไทย ที่จะก้าวเข้าไปในยุคข่าวสารข้อมูล
- ภาวะแปลกแยกจากสภาพที่เป็นจริง และเกษตรกรรมแบบพึ่งพา
- ถ้าจะเป็นสังคมอุตสาหกรรม ก็ต้องมีชีวิตแบบนักผลิต
- เข้าสู่ยุคข่าวสารข้อมูล ได้เพิ่มทุนพัฒนาปัญญา หรือเอามาเสริมโมหะให้แก่กล้า
- ระวังจะได้แค่รับข่าวสาร แต่ไม่รู้จักสร้างสรรค์
- แยกไม่ได้ เลยไม่รู้จะเอาอะไรมาโยง
- การศึกษาที่ได้ผล ต้องให้คนสื่อสารเป็นด้วย
- “ทำเป็น” ที่ยังจำเป็น
- อุปกรณ์ที่เกื้อกูลแก่คนคิดเป็น
- -๒- รุ่งอรุณของการศึกษา
- “คิดเป็น” จะสมบูรณ์ เมื่อบรรจบกับ “คิดดี”
- จุดแยกเข้าสู่ทางแห่งการคิดเป็น และกระบวนการพัฒนา
- “คิดเป็น” ทำให้เห็นแง่มุมและทางเลือกที่จะไป
- “คิดเป็น” ในระบบแห่งการดำเนินชีวิตเป็น
- ดำเนินชีวิตเป็น ยังครอบคลุมอีกหลาย “เป็น”
- “คิดเป็น” คือแกนกลางของระบบการดำเนินชีวิตเป็น
- “เป็น” ที่สมบูรณ์ คือ พอดี ที่เรียกว่ามัชฌิมา
- คุณสมบัติหลักของคนมีประสิทธิภาพในยุคข่าวสารข้อมูล
- มองหาจริยธรรมได้ในระบบชีวิต ที่เป็นไปตามกฎเกณฑ์ของสัจธรรม
- ฐานะของจริยธรรม ในองค์รวมแห่งระบบชีวิตที่ดี
- ถ้าไม่เข้าถึงจริยธรรมที่แท้ ก็ได้แค่หัวข้อความประพฤติที่ดี
- คิดเป็น มองเห็นการพัฒนาเป็นองค์รวม
- คิดเป็น จะเกิดมีขึ้นได้อย่างไร
- การศึกษาเริ่ม เมื่อได้ตัวเร้าที่จะปลุกความคิดเป็น
- ไม่ใช่รู้จักหากัลยาณมิตรเท่านั้น ตัวเองก็ต้องเป็นกัลยาณมิตรด้วย
- วินัย คือการจัดสภาพให้เอื้อโอกาสแก่การพัฒนา
- การพัฒนาจะก้าวไป เมื่อมีแรงจูงใจใฝ่รู้ใฝ่สร้างสรรค์
- เมื่อมั่นใจในศักยภาพ ก็มุ่งมั่นพัฒนาตนให้เต็มที่
- จะพัฒนาตนได้ ต้องมีท่าทีต่อสิ่งทั้งหลายถูกต้อง
- เมื่อรู้จักมองตามเหตุปัจจัย ก็ได้เครื่องนำการพัฒนา ทั้งด้านปัญญาและการสร้างสรรค์
- ถ้าได้ความตื่นเร้าเป็นตัวเร่ง การพัฒนาก็ยิ่งไปได้รวด
- การศึกษาตลอดชีวิต กับทั้งชีวิตที่เป็นการศึกษา การศึกษาที่ชีวิตต้องหา กับชีวิตที่เป็นการศึกษาอยู่ในตัว
- เมื่อมีเหตุปัจจัย ชีวิตก็กลายเป็นการศึกษาไปเอง
- -๓- ฟ้าสาง ให้เห็นทางพัฒนาในสังคมไทย – จะพัฒนาสังคมไทย ก็ต้องรู้เข้าใจปัญหาเฉพาะของตัวเอง
- ต้องรู้เท่าทันทั้งปัญญาและปัญหา ของสังคมที่พัฒนานำหน้าเราไป
- ความเจริญที่รับเข้ามา แต่ไม่ย่อย
- ความเร่งร้อน ที่นำมาซึ่งความลักลั่น
- เมื่อพัฒนาไม่สมดุล องค์ประกอบก็ไม่ประสานเกื้อกูล
- คอยตามและรับจนเคย เลยลืมที่จะเป็นผู้นำและให้
- การปรับเปลี่ยนท่าทีครั้งใหญ่ ในกระบวนการพัฒนาของมนุษย์
- เมื่อยังไม่พัฒนา เห็นความพอดีว่าเป็นทุกข์ แต่ผู้ได้พัฒนารู้ว่า ความพอดีเป็นมรรคาแห่งสุข
- จะให้รักและอนุรักษ์ธรรมชาติ ก็ต้องทำเหตุปัจจัยที่จะให้รักและอนุรักษ์
- ปรับเปลี่ยนท่าทีใหม่แล้ว ผลดีที่จะได้คืออะไร
- พัฒนาครบถ้วน จึงจะเข้าถึงอิสรภาพ
- พัฒนาสี่ด้าน แต่โยงกันเป็นระบบอันเดียว
- จุดหมายของการศึกษา คือ จุดหมายของชีวิต การพัฒนาสู่อิสรภาพ ผ่านจุดหมายหลายระดับ
- คำโปรย
ปรับเปลี่ยนท่าทีใหม่แล้ว ผลดีที่จะได้คืออะไร
ที่ว่ามานี้ เป็นข้อปฏิบัติต่อองค์ประกอบทั้งสามแห่งการดำรงอยู่ด้วยดีของมนุษย์ คือ
ธรรมชาติ เราต้อง อนุรักษ์
สังคม เราต้อง ร่วมมือ(กัน)
ชีวิต เราต้อง อยู่พอดี หรือรู้จักพอ(ดีของมัน)
แต่สภาพที่ต้องการ ซึ่งเป็นจุดหมายของข้อปฏิบัติสามอย่างนี้คืออะไร เราทำอย่างนั้นเพื่อให้องค์ประกอบทั้งสามนั้นเป็นอย่างไร กล่าวคือ การที่เราให้ชีวิตเป็นอยู่พอดีนี่ เพื่อให้ชีวิตไปถึงจุดหมายโดยมุ่งจะให้ชีวิตเป็นอย่างไร สังคมที่เราให้คนร่วมมือกันนี้ เพื่อให้สังคมนั้นเป็นอย่างไร และธรรมชาติที่เราให้ช่วยกันอนุรักษ์นี้ เพื่อให้มันเป็นอย่างไร
เมื่อกี้นี้ได้พูดในขั้นปฏิบัติหรือวิธีการ ตอนนี้จะพูดในแง่ความมุ่งหมาย ซึ่งจะเป็นดังนี้
ธรรมชาตินั้น ดำรงอยู่ด้วยสมดุลหรือดุลยภาพ การที่เราพยายามอนุรักษ์ธรรมชาติด้วยวิธีการต่างๆ นานา ก็เพื่อรักษาสภาพที่เป็นจุดหมาย คือ ดุลยภาพ (balance) การที่จะต้องรักษาดุลไว้ให้ได้นี่แหละ เป็นสภาพที่ต้องการ เป็นจุดหมายของการอนุรักษ์ ที่เป็นข้อปฏิบัติหรือวิธีการ
สังคมที่เราให้คนทั้งหลายร่วมมือกันนี้ จุดมุ่งหมายคืออะไร ตอบว่าเพื่อสันติภาพ คือเพื่อให้มนุษย์อยู่ร่วมกันโดยสันติ ตั้งแต่ระดับครอบครัวจนถึงระดับโลก ตลอดทุกระดับ พูดสั้นๆ ว่า สันติภาพ เป็นสภาพที่ต้องการ เป็นจุดมุ่งหมายของการร่วมมือกัน ที่เป็นข้อปฏิบัติหรือวิธีการ
ชีวิตนี้ก็อย่างที่บอกไว้แล้ว คือแบ่งเป็นกายกับใจ จึงมีจุดหมาย ๒ ส่วน ด้านหนึ่งคือสุขภาพกาย อีกด้านหนึ่งคือสุขภาพใจ พูดสั้นๆ ว่า สุขภาพ(กายใจ) การมีสุขภาพกายและสุขภาพจิตใจที่สมบูรณ์ เป็นสภาพที่ต้องการ ซึ่งเป็นจุดหมายของการดำเนินชีวิตพอดี หรือรู้จักประมาณ ที่เป็นข้อปฏิบัติหรือวิธีการ
อย่างไรก็ดี เมื่อมองเลยต่อไปอีก ก็จะเห็นว่า สุขภาพของชีวิตทั้งกายและจิตใจก็ดี สันติภาพของสังคมก็ดี ดุลยภาพของธรรมชาติก็ดี ยังมิใช่เป็นจุดหมายสุดท้าย คือมิใช่เป็นจุดหมายที่จบสิ้นในตัวของมันเอง แต่เป็นจุดหมายในระหว่าง คือ มันเป็นจุดหมายของการปฏิบัติที่กล่าวมาแล้ว แต่ตัวมันเอง เมื่อบรรลุถึงแล้ว ก็เป็นสภาพที่เอื้ออำนวยสำหรับการปฏิบัติเพื่อเข้าถึงจุดหมายที่สูงขึ้นไปอีก เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่าเป็น สภาพที่ต้องการ
ในการมองเรื่องจุดหมายนี้ เรามุ่งเอาจุดหมายของมนุษย์ และจุดหมายสุดท้ายของมนุษย์ ก็คือ ความหลุดพ้นปลอดจากปัญหา หรือความไร้ทุกข์ ที่เรียกว่าอิสรภาพนั่นเอง อิสรภาพหรือความปลอดปัญหา ไร้ทุกข์นี้ มนุษย์เข้าถึงได้ด้วยการพัฒนาตนที่เรียกว่า การศึกษา
ฉะนั้น สุขภาพของชีวิตทั้งจิตและกาย สันติภาพของสังคม และดุลยภาพของธรรมชาติ จึงเป็นสภาพที่ต้องการ ในความหมายว่า เป็นสภาพที่เอื้ออำนวยต่อการศึกษา ที่มนุษย์จะพัฒนาตนและช่วยกันและกันให้พัฒนา เพื่อบรรลุถึงอิสรภาพ
ผลรวมของสภาพทั้งสามนั้น จึงมุ่งนำไปสู่อิสรภาพที่เป็นจุดหมายรวมรวบยอดทั้งหมด
มนุษย์ต้องการมีชีวิตที่เป็นอิสระ อิสรภาพนี้ในความหมายของมนุษย์ จะครอบคลุมหมด รวมถึงสันติภาพด้วย คือมีความปลอดพ้นจากภัยที่คุกคามต่อชีวิต และสิ่งที่บีบคั้นทั้งหลาย จุดหมายของการพัฒนาของเราก็อยู่ที่อิสรภาพที่แท้จริง ซึ่งจะต้องอาศัยสังคมที่มีสันติภาพ อาศัยกายใจที่มีสุขภาพ และจะต้องรักษาดุลยภาพของธรรมชาติด้วย มิฉะนั้นมนุษย์จะไม่สามารถเข้าถึงอิสรภาพที่แท้จริงได้เลย
จุดหมายอย่างนี้ มีตั้งแต่จุดหมายสัมพัทธ์ที่เข้าถึงในแต่ละขั้นไปจนถึงจุดหมายสูงสุด ซึ่งหมายถึงการที่มนุษย์จะต้องพัฒนาตนอยู่เรื่อยๆ เพื่อเข้าถึงจุดหมายเหล่านี้ไปตามลำดับ ทั้งนี้ เพราะว่าคนนี้แปลกหรือพิเศษกว่าสัตว์อื่น ในฐานะที่เป็นสัตว์ที่เก่ง และประเสริฐได้ด้วยการฝึกฝนพัฒนา
ชีวิตของมนุษย์แต่ละคนที่เป็นตัวผู้ปฏิบัติเอง ทั้งกายและใจ ก็ต้องมีการพยายามรักษาสุขภาพอยู่เสมอ สังคมก็ต้องมีการพยายามรักษาสันติภาพไว้ และธรรมชาติก็ต้องมีการพยายามรักษาดุลยภาพให้คงอยู่ แต่ในการที่จะให้เป็นอย่างนั้น ทุกอย่างต้องอาศัยการพัฒนาตนของมนุษย์ทั้งนั้น เพราะมนุษย์เป็นผู้กระทำต่อสิ่งเหล่านั้น
พูดอีกอย่างหนึ่งว่า มนุษย์ต้องพัฒนาชีวิตของตน และในการพัฒนาชีวิตของตนนั้น ก็ต้องสร้างเสริมสันติภาพของสังคม ต้องรักษาดุลยภาพในธรรมชาติ และต้องบริหารสุขภาพของตนไปด้วย โดยที่การพัฒนาชีวิตของตนอย่างถูกต้อง ให้เป็นอยู่พอดี ก็จะเป็นการดูแลสุขภาพของตัวเอง เป็นการสร้างเสริมสันติภาพของสังคม และรักษาดุลยภาพในธรรมชาติไปพร้อมกันด้วย จนสามารถเข้าถึงอิสรภาพและสันติสุขในที่สุด
เมื่อกายใจมีสุขภาพดี สังคมมีสันติภาพ และธรรมชาติดำรงอยู่ในดุลยภาพ ก็จะเป็นสภาพที่เอื้ออำนวยช่วยให้มนุษย์ศึกษาพัฒนาตนได้สะดวกสบายขึ้น เพื่อให้เข้าถึงจุดหมายสูงสุดนั้น อันเป็นขั้นที่มนุษย์เองก็จะมีสุขภาพจิตสมบูรณ์แท้จริง ที่จะเป็นหลักประกันให้สันติภาพของสังคมและดุลยภาพในธรรมชาติคงอยู่ได้ยั่งยืน
จะเห็นว่า แกนกลางของระบบทั้งหมดที่กล่าวมานี้ ก็คือ การพัฒนาตน หรือการที่มนุษย์จะต้องพัฒนาตนอยู่ตลอดเวลา และนี่แหละคือการศึกษา
การศึกษา ก็คือการพัฒนาคน พัฒนาชีวิต หรือพัฒนาตนของคน ถ้าทำได้สำเร็จตามนี้ ก็จะมีภาพออกมาว่า มนุษย์จะมีวัตถุพอดีที่จะบริโภคกันได้ไม่ขาดแคลน พอที่จะให้อยู่ด้วยความเป็นสุข คืออยู่พอดีที่จะเป็นสุข มีสุขภาพกายดี มีจิตใจสุขสบาย ด้วยความพึงพอใจ เป็นสุขภาพจิตที่ดี ไม่ต้องเบียดเบียนกัน เป็นสังคมที่มีสันติภาพ และไม่ต้องทำลายดุลยภาพของธรรมชาติ ซึ่งก็จะเอื้ออำนวยโอกาสให้ตัวมนุษย์เอง สามารถพัฒนาศักยภาพของตนต่อไปได้จนถึงที่สุด
ถ้ามีวัตถุพรั่งพร้อมพอดี เอื้ออำนวยต่อการพัฒนาตนให้มีชีวิตที่ดีงาม ร่างกายแข็งแรง ใจสบาย มีสุขภาพดี และอยู่ในสังคมที่มีสันติภาพ ท่ามกลางธรรมชาติที่เกื้อกูล มีดุลยภาพ เมื่อโอกาสเอื้ออำนวยเช่นนี้แล้วก็พัฒนาจิตใจ และพัฒนาปัญญาต่อไป มนุษย์ก็จะเป็นสัตว์ที่ประเสริฐขึ้นไป จนบรรลุจุดหมายสูงสุดด้วยการพัฒนาหรือฝึกฝนเช่นนั้น
รวมความตอนนี้ว่า เราจะมีการปฏิบัติต่อองค์ประกอบ ๓ อย่าง เพื่อให้มีสภาพที่ต้องการ ซึ่งเป็นจุดหมาย ดังต่อไปนี้
- ธรรมชาติ ต้องปฏิบัติด้วยการอนุรักษ์ เพื่อสภาพที่ต้องการคือ ดุลยภาพ
- สังคม ต้องปฏิบัติด้วยความร่วมมือ เพื่อสภาพที่ต้องการคือ สันติภาพ
- ชีวิต หรือตัวมนุษย์ ต้องปฏิบัติด้วยการรู้จักเป็นอยู่พอดี เพื่อสภาพที่ต้องการคือ สุขภาพ
ด้วยการพัฒนาตน และช่วยกันให้พัฒนา ในสภาพที่เอื้อหรือเกื้อกูลนี้ มนุษย์ก็จะพรั่งพร้อมด้วยโอกาสที่จะบรรลุจุดหมายคือภาวะล่วงพ้นปัญหา ไร้ทุกข์ ที่เรียกในที่นี้ว่าวิมุตติธรรม หรืออิสรภาพ

No Comments
Comments are closed.