- บันทึกกำกับเล่ม
- รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน
- -๑- เข้าสู่ยุคใหม่ของการพัฒนา – โลกก้าวไปถึงไหน
- ไทยเราอยู่ที่ใด
- ทางเลือกของสังคมไทย
- แนวคิดใหม่ในการพัฒนา
- ความคิดใหม่ตามมาด้วยถ้อยคำใหม่ๆ
- จากความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน สู่ความประสานเป็นองค์รวม
- มุ่งหาระบบชีวิตที่มีดุลยภาพ
- แยกตัวออกมาจะเป็นนาย แต่กลายเป็นทำลายตัวเอง
- เลิกคิดพิชิตธรรมชาติ วิทยาศาสตร์ถึงจุดหักเลี้ยว
- ความหวังของสังคมไทย ที่จะก้าวเข้าไปในยุคข่าวสารข้อมูล
- ภาวะแปลกแยกจากสภาพที่เป็นจริง และเกษตรกรรมแบบพึ่งพา
- ถ้าจะเป็นสังคมอุตสาหกรรม ก็ต้องมีชีวิตแบบนักผลิต
- เข้าสู่ยุคข่าวสารข้อมูล ได้เพิ่มทุนพัฒนาปัญญา หรือเอามาเสริมโมหะให้แก่กล้า
- ระวังจะได้แค่รับข่าวสาร แต่ไม่รู้จักสร้างสรรค์
- แยกไม่ได้ เลยไม่รู้จะเอาอะไรมาโยง
- การศึกษาที่ได้ผล ต้องให้คนสื่อสารเป็นด้วย
- “ทำเป็น” ที่ยังจำเป็น
- อุปกรณ์ที่เกื้อกูลแก่คนคิดเป็น
- -๒- รุ่งอรุณของการศึกษา
- “คิดเป็น” จะสมบูรณ์ เมื่อบรรจบกับ “คิดดี”
- จุดแยกเข้าสู่ทางแห่งการคิดเป็น และกระบวนการพัฒนา
- “คิดเป็น” ทำให้เห็นแง่มุมและทางเลือกที่จะไป
- “คิดเป็น” ในระบบแห่งการดำเนินชีวิตเป็น
- ดำเนินชีวิตเป็น ยังครอบคลุมอีกหลาย “เป็น”
- “คิดเป็น” คือแกนกลางของระบบการดำเนินชีวิตเป็น
- “เป็น” ที่สมบูรณ์ คือ พอดี ที่เรียกว่ามัชฌิมา
- คุณสมบัติหลักของคนมีประสิทธิภาพในยุคข่าวสารข้อมูล
- มองหาจริยธรรมได้ในระบบชีวิต ที่เป็นไปตามกฎเกณฑ์ของสัจธรรม
- ฐานะของจริยธรรม ในองค์รวมแห่งระบบชีวิตที่ดี
- ถ้าไม่เข้าถึงจริยธรรมที่แท้ ก็ได้แค่หัวข้อความประพฤติที่ดี
- คิดเป็น มองเห็นการพัฒนาเป็นองค์รวม
- คิดเป็น จะเกิดมีขึ้นได้อย่างไร
- การศึกษาเริ่ม เมื่อได้ตัวเร้าที่จะปลุกความคิดเป็น
- ไม่ใช่รู้จักหากัลยาณมิตรเท่านั้น ตัวเองก็ต้องเป็นกัลยาณมิตรด้วย
- วินัย คือการจัดสภาพให้เอื้อโอกาสแก่การพัฒนา
- การพัฒนาจะก้าวไป เมื่อมีแรงจูงใจใฝ่รู้ใฝ่สร้างสรรค์
- เมื่อมั่นใจในศักยภาพ ก็มุ่งมั่นพัฒนาตนให้เต็มที่
- จะพัฒนาตนได้ ต้องมีท่าทีต่อสิ่งทั้งหลายถูกต้อง
- เมื่อรู้จักมองตามเหตุปัจจัย ก็ได้เครื่องนำการพัฒนา ทั้งด้านปัญญาและการสร้างสรรค์
- ถ้าได้ความตื่นเร้าเป็นตัวเร่ง การพัฒนาก็ยิ่งไปได้รวด
- การศึกษาตลอดชีวิต กับทั้งชีวิตที่เป็นการศึกษา การศึกษาที่ชีวิตต้องหา กับชีวิตที่เป็นการศึกษาอยู่ในตัว
- เมื่อมีเหตุปัจจัย ชีวิตก็กลายเป็นการศึกษาไปเอง
- -๓- ฟ้าสาง ให้เห็นทางพัฒนาในสังคมไทย – จะพัฒนาสังคมไทย ก็ต้องรู้เข้าใจปัญหาเฉพาะของตัวเอง
- ต้องรู้เท่าทันทั้งปัญญาและปัญหา ของสังคมที่พัฒนานำหน้าเราไป
- ความเจริญที่รับเข้ามา แต่ไม่ย่อย
- ความเร่งร้อน ที่นำมาซึ่งความลักลั่น
- เมื่อพัฒนาไม่สมดุล องค์ประกอบก็ไม่ประสานเกื้อกูล
- คอยตามและรับจนเคย เลยลืมที่จะเป็นผู้นำและให้
- การปรับเปลี่ยนท่าทีครั้งใหญ่ ในกระบวนการพัฒนาของมนุษย์
- เมื่อยังไม่พัฒนา เห็นความพอดีว่าเป็นทุกข์ แต่ผู้ได้พัฒนารู้ว่า ความพอดีเป็นมรรคาแห่งสุข
- จะให้รักและอนุรักษ์ธรรมชาติ ก็ต้องทำเหตุปัจจัยที่จะให้รักและอนุรักษ์
- ปรับเปลี่ยนท่าทีใหม่แล้ว ผลดีที่จะได้คืออะไร
- พัฒนาครบถ้วน จึงจะเข้าถึงอิสรภาพ
- พัฒนาสี่ด้าน แต่โยงกันเป็นระบบอันเดียว
- จุดหมายของการศึกษา คือ จุดหมายของชีวิต การพัฒนาสู่อิสรภาพ ผ่านจุดหมายหลายระดับ
- คำโปรย
“คิดเป็น” จะสมบูรณ์ เมื่อบรรจบกับ “คิดดี”
“คิดเป็น” กับ “คิดดี” นี่ไม่ถึงกับเหมือนกันทีเดียว แต่เราอาจจะมีจริยธรรม ในการที่จะพยายามทำให้คิดเป็นนั้นเป็นคิดดีด้วย ถ้าไม่มี จริยธรรมเข้ามา ความคิดเป็นก็อาจจะแยกตัวออกไปเป็นความคิดที่ไม่ต้องคำนึงถึงว่า จะดีด้วยหรือไม่
อย่างไรก็ตาม ความคิดเป็นในขั้นสุดท้ายจะขาดจริยธรรมไม่ได้ เพราะอะไร อันนี้มันจะเป็นไปเองตามธรรมชาติโดยอัตโนมัติ เมื่อถึงขั้นสุดท้าย ความคิดเป็นจะมาบรรจบกับจริยธรรมเอง คือคิดเป็นต้องเป็นคิดดีด้วย
เมื่อถึงขั้นนั้น เราจะเข้าถึงภาวะที่รู้องค์ประกอบของชีวิตทุกด้าน และมองเห็นความสัมพันธ์อิงอาศัยกันขององค์ประกอบเหล่านั้น เมื่อถึงตอนนั้น สัจธรรมก็จะบรรจบกับจริยธรรม แล้วการที่จะเป็นอยู่ให้ดี หรือระบบของชีวิตที่ดีงามก็จะสอดคล้องกับจริยธรรมไปเอง หรือที่แท้ก็คือเป็นตัวจริยธรรมนั่นเอง
แต่ก่อนนี้เราคิดไม่ครบ เราจึงไม่รู้ว่า เมื่อทำอะไรไปอย่างหนึ่ง ซึ่งเรานึกว่าดีแล้ว จะเกิดผลเสียอย่างไร ต่อไปการบูรณาการจะต้องมาบูรณาการจริยธรรมเข้าไปด้วย ขณะนี้ประเทศที่พัฒนาแล้ว กำลังหันมาบูรณาการจริยธรรมเข้าไปด้วยในบรรดาองค์ประกอบที่ต้องบูรณาการ
ความคิดที่มองสิ่งทั้งหลายเป็นองค์รวมนั้น ถ้าไม่มีจริยธรรม องค์รวมก็ไม่ครบ เดี๋ยวเราจะพูดถึงความหมายของจริยธรรมต่อไป
รวมความว่า จริยธรรมเป็นองค์ประกอบสำคัญอยู่ในองค์รวมนี้ด้วย ที่ว่า คิดเป็น นี่ ก็หมายถึงการคิดให้เกิดเป็นประโยชน์แก่ชีวิตจริงๆ ถ้าไม่มีจริยธรรม ความคิดเป็นก็จะไม่เป็นผลดีแท้จริง เพราะฉะนั้น ถ้าขาดจริยธรรม ความคิดเป็นก็ไม่สมบูรณ์
ความคิดเป็นอาจจะแบ่งเป็นหลายขั้น ในขั้นต้นๆ ความคิดเป็นก็มองเพียงว่า เป็นการคิดที่ทำให้ผลที่ต้องการสำเร็จตามวัตถุประสงค์ที่เป็นกรณีเฉพาะนั้นๆ หรือในขอบเขตที่ปัญญามองเห็นในขณะนั้นๆ แต่ผลเสียในบางด้านบางอย่างมองไม่เห็น จนกระทั่งมีปัญญามองเห็นสัจธรรม รู้องค์ประกอบและเหตุปัจจัยทั่วถึง การคิดเป็นจึงทำให้เกิดผลดีแท้จริง
ดังนั้น ถ้าเป็นความคิดเป็นที่สมบูรณ์จึงต้องมีจริยธรรม คือต้องเป็นความคิดที่ดีด้วย ผลดีจึงจะเกิดขึ้นพร้อมบริบูรณ์ หรือได้ผลที่ต้องการแล้วก็ไม่เกิดผลเสียด้านอื่น ซึ่งเป็นการพัฒนาขึ้นไปอีกขั้นหนึ่ง ปัญหาจึงอยู่ที่ว่า แต่ก่อนนี้ยังมององค์ประกอบไม่ครบ จึงคิดเป็นด้านๆ เฉพาะด้านๆ ไป คราวนี้ได้องค์ประกอบครบถ้วนและมองเห็นความสัมพันธ์ทั่วรอบ เป็นบูรณาการสมบูรณ์
ขอยกตัวอย่างในทางเศรษฐกิจสักเรื่องหนึ่ง คือในเมืองไทยเรานี้เอง เมื่อสัก ๔๐-๕๐ ปีมาแล้ว ตอนนั้นความคิดเชิง Marxism กำลังเริ่มเข้ามาใหม่ๆ มีการเน้นเรื่องเศรษฐกิจกันมาก ท่านผู้หนึ่งที่มีความคิดก้าวหน้าทางด้านนี้ ได้เขียนหนังสือขึ้นมาเล่มหนึ่ง อธิบายเรื่องเศรษฐกิจ ตอนหนึ่งท่านเขียนว่า พระพุทธรูปองค์หนึ่งกับปุ๋ยคอกบุ้งกี๋หนึ่ง อาจจะมีมูลค่าทางเศรษฐกิจเท่ากัน
ความคิดอย่างนี้ เดี๋ยวนี้เราเห็นได้ชัดว่าเป็นความคิดแบบ reductionist คือเป็นความคิดแบบแยกส่วน ซึ่งโยงกันกับ specialization คือความชำนาญพิเศษในด้านของตน ซึ่งมักทำให้มองอะไรแง่เดียว คิดแง่เดียว นึกว่า ถ้าแก้ปัญหาเรื่องนี้ๆ ได้ก็เสร็จ นักเศรษฐกิจก็มองแค่ด้านเดียวนี้ คือคิดว่า ให้ได้มีเงินใช้ มีของกินพอ ก็นึกว่าจะหมดปัญหากันเท่านั้น แต่ต่อๆ มามันกลับมีปัญหามากขึ้นไปอีกแบบหนึ่ง
พัฒนาเศรษฐกิจกันไป ต่อมาปรากฏว่า ปัญหาธรรมชาติเกิดขึ้นมากมาย ไปถึงไหนแล้ว เพิ่งจะรู้ตัว หรืออย่างในการรับประทานสุรา ผลิตสุราหนึ่งขวด มีมูลค่าทางเศรษฐกิจเท่านี้ ถ้าขายได้เท่านี้ จะได้รายได้เข้าประเทศเท่านี้ ก็คิดไป แต่ไม่คิดให้ครบวงจร เขาถือว่าเขาเสร็จหน้าที่ของเขาแล้ว หมดเรื่อง ต่อจากนี้ไปเป็นหน้าที่ของส่วนอื่น ฉันไม่เกี่ยว
คนที่ซื้อเหล้าไปกินแล้วนี่ เสื่อมสมรรถภาพ เสื่อมประสิทธิภาพ ทำให้การงานเสียไป ทำงานไม่ได้ผลดีอย่างเดิม มูลค่าทางเศรษฐกิจลดลง ไม่คิด หรือคนที่กินเหล้านั้น ขับรถไปเกิดอุบัติเหตุ เกิดผลเสียทางเศรษฐกิจอีก ทั้งเกิดผลเสียต่อชีวิต และเกิดปัญหาต่อสังคม ก็ไม่คิดอีกเหมือนกัน คนนั้นต้องออกจากงาน กลายเป็นคนว่างงาน ครอบครัวเดือดร้อน เป็นปัญหาครอบครัว และทำให้ศีลธรรมเสื่อมโทรม เป็นผลเสียแก่สังคมในระยะยาว พันกันไปหมด
แต่ตอนนี้ ความคิดแบบที่ว่าครบวงจร เป็นเชิง holistic คือต้องไปโยงกับเรื่องอื่นทั้งหมดกำลังขึ้นมาแทน จะคิดแบบเก่าไม่ได้ ถ้าคิดแบบเก่าก็ตัดตอนแยกออกไป บอกว่าฉันเสร็จเรื่องของฉันแล้ว ฉันขายเหล้าได้เงินมาแล้ว ก็เกิดมูลค่า เป็นผลได้ทางเศรษฐกิจแล้ว ก็จบกันไป คุณซื้อเหล้าไปกิน ก็ได้กินเหล้าแล้ว บริโภคเสร็จ ได้สนองความต้องการ เกิดความพอใจแล้ว ก็จบกัน
แต่ตอนนี้เขาบอกว่าจะคิดแค่นั้นไม่ได้ การแก้ปัญหาแบบชำนาญพิเศษเฉพาะด้าน specialization ของ specialist ตามแนวคิดแบบแบ่งซอย แยกส่วน หรือ reductionist view ไม่สำเร็จ แต่กลับทำให้เกิดปัญหาอย่างปัจจุบัน ฉะนั้นจึงต้องคิดให้ครบวงจร จะต้องบูรณาการ จะต้องเอามาคิดโยงสัมพันธ์กันทุกส่วน
อย่างไรก็ตาม ความเปลี่ยนแปลงอย่างที่ว่านี้ ก็ยังเป็นเรื่องในระดับความคิด และอยู่ในขั้นตอนของความรู้สึกสำนึกเสียมากกว่า คือ เป็นที่ยอมรับกันในหลักการ และตื่นตัวกันอยู่ในหมู่พวกชั้นนำ แต่ในระดับปฏิบัติการ และในวงการของพวกที่มีกำลังอำนาจ หรือในโลกแห่งความเป็นจริง ความคิดแบบเชี่ยวชาญเฉพาะด้านที่พุ่งดิ่งไปทางเดียว หรือมองด้านเดียว ก็ยังคงครอบงำอยู่ ยังมีอิทธิพลมาก อย่างน้อยควันหลงของความคิดแบบนี้ก็ยังจะมีไปอีกนาน
พวกที่ผลิตสารเคมีบางอย่าง ซึ่งมีผลกระทบทำลายธรรมชาติแวดล้อม ก็ยังคงพยายามพัฒนาผลผลิตของตนให้ออกฤทธิ์รุนแรงเด็ดขาดยิ่งขึ้น โดยไม่คำนึงถึงว่าผลผลิตของตนจะมีผลทำลายธรรมชาติแวดล้อมรุนแรงขึ้นเพียงใด
พวกนักการตลาด ก็จะยังคงใช้ความสามารถของตนผลักดันสินค้าที่ตนส่งเสริมและได้ผลประโยชน์ ให้แพร่หลายเข้าถึงผู้บริโภคให้มากที่สุด ขยายตลาดให้กว้างที่สุด ให้ได้กำไรสูงสุด โดยโฆษณาแต่ผลที่สนองความต้องการ ปกปิดโทษภัยของสินค้านั้น โดยไม่คำนึงว่าจะเกิดอันตรายอย่างไรต่อชีวิต และต่อสังคมในระยะยาว จะขาดมนุษยธรรม หรือเสียจริยธรรมอย่างไรไม่คำนึง
ในวงการนั้น ใครมัวจะคำนึงถึงความเสียหายต่อสภาพแวดล้อม ใครจะคิดถึงมนุษยธรรม หรือเป็นห่วงจริยธรรม พวกที่เป็นหมู่ใหญ่จะบอกว่าเขาโง่ ต้องทำอย่างพวกเขาจึงจะฉลาด
พวกเขามีความฉลาดชนิดที่จะพาโลกและเพื่อนมนุษย์ไปสู่ความหายนะ คนเหล่านี้จะภูมิใจในความโง่ที่ตนเองเห็นเป็นความฉลาดกันไปอีกนาน บางทีอาจจะนานจนถึงหายนะหรือความพินาศเสียก่อน จึงได้รู้ตัวว่าโง่
ความคิดไม่ครบวงจร หรือความคิดแหว่งองค์รวม ที่ขาดองค์ประกอบด้านธรรมชาติแวดล้อมนั้น เดี๋ยวนี้คนรู้และตื่นตัวกันมากหน่อย อาจจะแก้ไขกันขึงขังแข็งขันอยู่บ้าง แต่ความคิดแหว่งองค์รวม หรือความคิดไม่ครบวงจร ที่ขาดองค์ประกอบด้านจริยธรรม เวลานี้คนน้อยนักที่จะรู้สึกนึกถึง และที่จะถึงขั้นตื่นตัวปฏิบัติการกันจริงจัง คงจะเป็นเพียงความหวังต่อไปอีกนาน
ไม่ว่าจะอย่างไรก็ตาม เป็นหน้าที่ของผู้มีความรับผิดชอบต่อสังคม ที่จะเพียรพยายามให้มีการศึกษาเพื่อแก้ปัญหาเหล่านี้ แม้ว่าจะเห็นอยู่ว่ายาก เพราะแม้แต่ตัวแนวคิดแบบองค์รวมนี้เอง ก็ยังเป็นของใหม่สำหรับโลกยุคนี้

No Comments
Comments are closed.