ทางเลือกของสังคมไทย

10 กันยายน 2533

ทางเลือกของสังคมไทย

ในเมื่อสังคมเจริญมาถึงขั้นนี้แล้ว และเราก็จะต้องอยู่ท่ามกลางสังคมโลกที่เป็นอย่างนี้ เราจะต้องพิจารณามิใช่เฉพาะปัญหาของตัวเองแต่ลำพังเท่านั้น แต่จะต้องพิจารณาปัญหานั้นโดยสัมพันธ์กับความเจริญของโลกด้วย ว่าเราจะเอาอย่างไร

มีหนังสือดังออกมาใหม่เล่มหนึ่งค่อนข้างล่าสุดนี้ เขาศึกษาเรื่องสังคมต่างๆ และเขาก็รู้เรื่องประเทศไทย เขาบอกว่า ประเทศไทยนี้มีแนวโน้มที่พร้อมจะเป็นสังคมอุตสาหกรรมได้ จะพ้นจากสังคมเกษตรกรรมไปเป็น industrialized country คือเป็นประเทศอุตสาห-กรรม ในระยะอีกสัก ๓-๔ ปีข้างหน้า

แต่เขาบอกว่า ประเทศไทยนั้นมีศักยภาพมากที่สุด ที่จะเป็นประเทศแรก ซึ่งก้าวข้ามยุคอุตสาหกรรมไปได้ โดยไม่ต้องเป็นประเทศอุตสาหกรรม คือ ก้าวทีเดียวจากยุคเกษตรกรรมไปสู่ยุคข่าวสารข้อมูลเลย นี่เขาบอกไว้อย่างนี้ เขาเสนอความคิดไว้อย่างนี้ หมายความว่า จากการที่เขาได้ศึกษาสังคมไทยมาพอสมควร เมื่อมองในแง่ของเขาถือว่า ถ้าประเทศไทยฉลาด ก็น่าจะก้าวข้ามไปเลย และจะเป็นประเทศแรกด้วยที่ทำอย่างนี้ได้

ในแถบนี้เรามีประเทศที่เป็นนิกส์ โดยเฉพาะประเทศที่เขาเรียกว่า สี่เสือ (The Four Tigers) ทางด้านเศรษฐกิจของอาเซีย ได้แก่ ๑. สิงคโปร์ ๒. ฮ่องกง ๓. เกาหลี ๔. ไต้หวัน เขาเรียกว่า Four Tigers เป็นสี่เสือแห่งอาเซีย ซึ่งได้เป็นนิกส์ไปแล้ว1

เขาบอกว่า ประเทศเหล่านี้กำลังก้าวเข้าไปสู่ยุคข่าวสารข้อมูล โดยผ่านยุคอุตสาหกรรมเพียงเล็กน้อย ผ่านบ้างเล็กน้อย ไม่ใช่ข้ามไปเลยโดยสิ้นเชิง แต่ประเทศไทยนี้เป็นประเทศแรก ที่จะสามารถผ่านข้ามไปได้โดยสิ้นเชิง ไม่ต้องเป็นประเทศอุตสาหกรรมเลย ข้ามไปเป็น information economy2 เป็นระบบเศรษฐกิจแบบข่าวสารข้อมูลได้เลย

ถ้าหากว่าประเทศไทยไม่ข้ามไปเป็นสังคมข่าวสารข้อมูลเลยอย่างที่ว่านั้น อนาคตของเราก็คือจะเป็นประเทศที่ไปเก็บเอาอุตสาหกรรมที่ถูกทิ้งจากประเทศนิกส์ขึ้นมาทำ เขาบอกว่า ไทยกับจีนแผ่นดินใหญ่จะแข่งกัน pick up the NIC’s throwaway industries คือจะไปเก็บเอาอุตสาหกรรมที่เขาโยนทิ้งไปแล้ว ถ้าเราจะเป็นไปในสภาพนั้น ในขณะที่เรามีศักยภาพที่จะทำได้ดีกว่านั้น แล้วเราจะเอาอย่างไรดี นี่เป็นเรื่องใหญ่ที่เราจะต้องพิจารณาสังคมของเรา

การที่จะตัดสินใจทำให้ถูกต้องในเรื่องอย่างนี้ได้ จะต้องมีความรู้เท่าทัน โดยเฉพาะวงการศึกษา ซึ่งถือว่าเป็นผู้นำทางปัญญา จะต้องนำเสนอทิศทางให้แก่สังคม เช่นในเรื่องการวางหลักสูตร เป็นต้น

การที่จะทำสิ่งเหล่านี้ให้เป็นประโยชน์แก่สังคมอย่างแท้จริงได้ เราจะต้องรู้สภาพความเป็นจริงอย่างที่ว่ามาเมื่อกี้ว่า สังคมของเราขณะนี้เป็นอย่างไร มีปัญหาอะไร รู้สภาพของสังคมโลก

เริ่มตั้งแต่วงแคบคือ อาเซียที่เราร่วมอยู่ ว่าการเปลี่ยนแปลงของอาเซียมีแนวโน้มอย่างไร ประเทศอาเซียประเทศไหนกำลังนำในเรื่องไหนเป็นต้น ต้องรู้เข้าใจหมด

กว้างออกไปก็รู้สภาพปัญหาของโลก รู้ว่าโลกจะก้าวไปในทิศทางไหน คือรู้แนวโน้ม หมายความว่า นอกจากรู้ปัญหาและรู้สภาพของปัญหาแล้ว จะต้องรู้แนวโน้มของสังคมในทุกส่วน อย่างตอนนี้เขากำลังดูว่าอเมริกามีแนวโน้มในด้านความเจริญซึ่งเริ่มเปลี่ยนมาหลายปีแล้ว โดยขยับตัวจากทางภาคเหนือ เลื่อนไปทางภาคใต้ และจากตะวันออกเลื่อนไปตะวันตก พวกนิวยอร์ค ชิคาโก นี่มีแต่เสื่อมลง เพราะความเจริญเลื่อนมาอยู่ทางเท็กซัส ฟลอริดา และแคลิฟอร์เนีย เป็นต้น

โดยเฉพาะตอนนี้ (ค.ศ.1990) แคลิฟอร์เนียกำลังจะขึ้นมาก เพราะประสานกับแนวโน้มของโลกด้วย กล่าวคือเวลานี้สภาพการณ์ทางเศรษฐกิจเปลี่ยนแปลงไป ประเทศที่เขาเรียกว่า Pacific Rim (Rim ของฝรั่งพอดีมาตรงกับริมในภาษาไทย) คือประเทศที่อยู่ริมฝั่งมหาสมุทรแปซิฟิก มีแนวโน้มที่จะเฟื่องฟูขึ้น ประเทศอเมริกาส่วนที่อยู่แถบ Pacific Rim ก็จะยิ่งเจริญขึ้น เช่นเดียวกับประเทศทั้งหลายที่อยู่ในแถบ Pacific Rim คือริมฝั่งมหาสมุทรแปซิฟิกจะเจริญขึ้นมา จะมีความเติบโตทางอุตสาหกรรมมาก

แนวโน้มนี้เป็นเพราะอะไร จะต้องศึกษาเหตุปัจจัยด้วย รวมความว่าแนวโน้มนี้เป็นสิ่งที่จะต้องรู้เท่าทัน เพื่อจะได้มาวางแผนทางสังคมของเราได้

นอกจากจะรู้แนวโน้มแล้ว จะต้องรู้แนวความคิดที่นำของโลกด้วย หมายความว่า ความคิดที่นำที่สุดในขณะนี้ ในด้านสติปัญญา เขามีความคิดกันอย่างไร อันนี้จะต้องทัน จะต้องตามให้ได้หมด เพราะคนที่อยู่ในชั้นนำความคิดระดับโลก เมื่อเขาคิดและพูดอะไรออกมา ก็ทำให้เกิดความรู้ความเข้าใจสถานการณ์เพิ่มขึ้น หรือมีความริเริ่มแปลกใหม่ และมีผลต่อกระแสความคิด และแนวโน้มของสังคม

ต่อไปก็ต้องรู้ความต้องการ ทั้งความต้องการของตนเอง และความต้องการของผู้อื่น หรือรู้เขา-รู้เรา อย่างที่ใช้กันบ่อยๆ โดยเฉพาะรู้สิ่งที่ต้องการว่าจะเอาอย่างไร

ความต้องการนี้จะต้องรู้ทุกระดับ รู้ทั้งระดับชีวิตของบุคคล และในระดับชีวิตของบุคคลนี้ก็ต้องรู้ทั้งร่างกายและจิตใจ ด้านกายต้องการอย่างไร ด้านจิตใจต้องการอย่างไร และขยายออกไปในระดับชุมชน ว่าชุมชนต้องการอะไร โดยสอดคล้องกับสภาพสังคมใหญ่ของประเทศและโลก รู้สังคมในระดับประเทศชาติว่า สังคมไทยของเรานี้ต้องการอะไร ควรจะเป็นอย่างไร แล้วก็รู้วิถีของโลก คือรู้ความต้องการแห่งอารยธรรมของมนุษย์

ขณะนี้ ความต้องการของโลกเป็นเรื่องใหญ่ที่จะต้องรู้ ปัจจุบันแนวทางของโลกกำลังมีการเปลี่ยนแปลงมาก เช่นในยุคพัฒนาอุตสาหกรรมที่ผ่านมานี้ มนุษย์มุ่งมั่นต้องการจะพิชิตธรรมชาติ (conquest of nature หรือ dominion over nature หรือ mastery over nature) อย่างเต็มที่ แต่เวลานี้เปลี่ยนไป มนุษย์กลับมีความต้องการที่จะอนุรักษ์ธรรมชาติ(conservation of nature and natural resources ปัจจุบันใช้สั้นๆ ว่าconservation) ขณะนี้เราจะเห็นชัดว่า ในระดับโลก มนุษย์กำลังมีความต้องการที่จะรักษาธรรมชาติแวดล้อม อย่างนี้เรียกว่าเป็นความต้องการซึ่งจะต้องรู้ นี้เป็นตัวอย่าง ซึ่งจะต้องรู้เท่าทัน

อนึ่ง เรื่องนี้มันเกี่ยวโยงไปถึงเหตุผลอีกอย่างหนึ่งด้วย คือการที่โลกกำลังก้าวเข้าสู่ยุคข่าวสารข้อมูล เราจึงต้องรู้เท่าทัน เพราะในยุคข่าวสารข้อมูลนั้นเราจะต้องอยู่กันด้วยความรู้ความเข้าใจเรื่องราว เราต้องทันในด้านความรู้ และต้องนำในทางปัญญา

อีกอย่างหนึ่ง ไม่ใช่เพียงเพราะมีข่าวสารข้อมูลมากเท่านั้น ที่ทำให้เราต้องรู้เท่าทัน แต่เพราะว่าโลกนี้ เดี๋ยวนี้มันเหมือนจะแคบลง จนจะกลายเป็นชุมชนอันเดียวกัน อย่างที่เรียกว่าชุมชนนานาชาติ หรือ global village3

อนึ่ง การที่โลกแคบเข้ามานี้ นอกจากจะทำให้มีการสื่อสารกันได้รวดเร็วรู้ถึงกันหมดแล้ว ก็มีความหมายอีกอย่างหนึ่ง คือการที่ว่า มีอะไรเกิดขึ้นที่ไหน มีปัญหาที่ใดก็มีผลกระทบถึงกันหมด อันนี้ซิเป็นเรื่องสำคัญ สำคัญมากกว่าการที่รู้ด้วยซ้ำ

เช่นว่ามี pollution คือ มลภาวะเกิดที่เมืองไทย ก็มีผลกระทบต่อบรรยากาศของโลกทั้งหมดด้วย มีฝนน้ำกรดเกิดขึ้นที่เมืองหนึ่งในเยอรมัน มันก็มีอิทธิพลต่อสภาพแวดล้อม ซึ่งคนทั่วโลกจะต้องได้รับผลกระทบทั่วกันหมด

ปัญหาอันนี้สิเป็นเรื่องที่สำคัญมาก จนกระทั่งมีคำพูดให้ข้อคิดว่า เมื่อก่อนนี้เรามี One Earth แต่มีหลาย Worlds แต่ตอนนี้เรากำลังเคลื่อน หรือก้าวเข้าสู่ความเป็น One Earth One World

ภาษาอังกฤษเขาชัดเจน แต่ไทยเราทั้งสองอย่างใช้คำว่า “โลก” เหมือนกัน จึงแยกยาก One Earth ว่าโลกเดียวนี้มันแน่นอนอยู่แล้ว หมายถึงโลกที่เป็นลูกกลมๆ ซึ่งหมุนลอยอยู่ในอวกาศ หรือโลกคือแผ่นดิน มีโลกเดียว แต่ในแง่ world เมื่อก่อนเรามีหลาย Worlds ตอนที่อเมริกาเกิดขึ้นก็มี Old World และ New World มีโลกเก่าโลกใหม่ ต่อมาเดี๋ยวนี้ก็มีการแบ่งเป็น First World, Second World, Third World

First World โลกที่หนึ่งก็เป็นพวก industrialized nations คือประเทศอุตสาหกรรม Second World โลกที่สองก็ได้แก่ประเทศฝ่ายโซเวียต Third World โลกที่สาม หมายถึงประเทศที่กำลังพัฒนา และด้อยพัฒนา ไทยเราก็จัดเข้าในประเภทนี้ Third World นี้เป็นปัญหาสำคัญของโลกอย่างหนึ่ง แต่รวมความก็คือมีการแบ่งกันเป็นโลกหรือ worlds ต่างๆ

มาถึงตอนนี้เขาบอกว่า มันจะต้องเป็น One World เพราะโดยสภาพความเป็นจริงนี่ ธรรมชาติไม่อนุญาตให้เราแยกกันเป็นคนละ world แม้เราจะแยกกันในเรื่องของการแย่งชิงผลประโยชน์ซึ่งกันและกัน แต่การแย่งชิงผลประโยชน์ก็จะไปไม่รอด เพราะว่ามันจะมาทำลายตัวเอง เนื่องจากในการแย่งชิงกันนั้น ผลเสียที่เกิดขึ้นจะกระทบต่อทุกฝ่าย เช่นต้องแย่งชิงทรัพยากร ซึ่งหมายถึงทรัพยากรธรรมชาตินั่นเอง แล้วก็ทำให้ธรรมชาติเสียหายร่อยหรอ ธรรมชาติเสียก็ส่งผลกระทบไปทั่วโลก ทุกประเทศก็ต้องได้รับผล เพราะฉะนั้น ตอนนี้มันจะต้องเป็น One Earth One World

รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

ไทยเราอยู่ที่ใด แนวคิดใหม่ในการพัฒนา

เชิงอรรถ

  1. *ต่อมา ในช่วงใกล้จะเกิดวิกฤตเศรษฐกิจในปี ๒๕๔๐ (ค.ศ.1997) ประเทศไทยได้สถานะก้ำกึ่ง บางครั้งก็ได้รับยกให้เป็นเสือเศรษฐกิจแห่งอาเซียกับเขาด้วย (เพิ่มเป็น ๕ เสือ) แต่บางทีเขาก็ไม่นับ
    อย่างไรก็ดี หลังเกิดวิกฤตเศรษฐกิจ ซึ่งเริ่มที่ประเทศไทยในปี ๒๕๔๐/1997 (จุดกำหนด คือ วันที่ ๒ กรกฎาคม ที่ธนาคารแห่งประเทศไทยหยุดเลิกความพยายามพยุงค่าเงินบาทที่ตกลงไปแล้ว ๑๗%) แทบไม่มีใครพูดถึงความเป็น “เสือ” หรือเป็น “นิคส์” อีกเลย
  2. ราวปลายปี ๒๕๔๐/1997 เริ่มมีการใช้คำว่า “new economy” (หมายถึงเศรษฐกิจแห่ง information age ที่มีความก้าวหน้าทางคอมพิวเตอร์และโทรคมนาคมเป็นฐาน โดยเฉพาะ Internet) สหรัฐอเมริกาภูมิใจว่าตนเป็นศูนย์กลางความเจริญของเศรษฐกิจใหม่นี้ และ new economy ได้ทำให้ศก ๒๕๔๒/1999 เป็นปีที่อเมริกามีเศรษฐกิจรุ่งเรืองที่สุดแห่งช่วงเวลาอย่างน้อย ๓ ทศวรรษ เฉพาะอย่างยิ่ง เรียกได้ว่าพลิกฟื้นตรงข้ามกับช่วงทศวรรษ 1980s โดยเฉพาะปี ๒๕๓๐/1987 ในช่วง 1980s นั้น เศรษฐกิจของสหรัฐทรุดหนัก การค้าขาดดุลปีละกว่าแสนล้านเหรียญ สหรัฐเป็นลูกหนี้รายใหญ่ที่สุดของโลก คนอเมริกันพากันคร่ำครวญว่าคงจะถึง the end of the American century และหวาดกลัวว่าคงจะต้องสูญเสียความเป็นผู้นำของโลกแก่ญี่ปุ่นและเยอรมันตะวันตก ซึ่งเจริญรุดหน้ามาอย่างต่อเนื่อง แต่เริ่มจากปลายปี ๒๕๓๖/1993 ประชาชนก็มองเห็นว่าเศรษฐกิจอเมริกันฟื้นตัวขึ้นๆ (ประจวบระยะที่ประธานาธิบดีคลินตันเดินหน้าหนุนการค้าเสรี/free trade เต็มที่) ส่วนญี่ปุ่นช่วงนั้นได้เริ่มประสบความผันผวนของการเมืองในประเทศต่อเนื่องมาจนถูกกระทบด้วยวิกฤตเศรษฐกิจที่เริ่มจากไทยในปี ๒๕๔๐/1997 จึงทรุดลงไป ในขณะที่เศรษฐกิจของเยอรมันตะวันตกก็ถอยทรุดลงตั้งแต่รวมกับเยอรมันตะวันออกในปี ๒๕๓๓/1990 อีกทั้งสหภาพโซเวียตก็ได้สิ้นสลายแล้วตั้งแต่ ๒๕ ธ.ค. ๒๕๓๔/1991 จึงทำให้สหรัฐอเมริกากลายเป็นอภิมหาอำนาจผู้เดียวของโลกโดยไม่มีคู่แข่ง
  3. เมื่อประมาณปี ๒๕๐๕/1962 นักปรัชญาชาวคานาดาชื่อ Marshall McLuhan ได้เขียนทำนองทำนายว่า การสื่อสารคมนาคมในยุคอิเลกทรอนิคส์จะย่นย่อโลกให้มวลมนุษย์เหมือนเป็นหมู่ชนอันเดียว ความคิดของเขาถือกันว่าเป็นที่มาของคำว่า “global village” ซึ่งนิยมใช้กันระยะหนึ่งตอนต้นยุคโลกาภิวัตน์ ก่อนที่คำว่า “globalization” จะเข้ามาสู่ความนิยมใช้ทั่วไป

No Comments

Comments are closed.