มุ่งหาระบบชีวิตที่มีดุลยภาพ

10 กันยายน 2533

มุ่งหาระบบชีวิตที่มีดุลยภาพ

แนวคิดแบบองค์รวม หรือ holistic view นี้กำลังแพร่หลาย กำลังขึ้นหน้าขึ้นตา โดยเฉพาะในประเทศที่พัฒนาแล้ว และเรื่องนี้ก็นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐานของแนวคิดเกี่ยวกับการดำรงอยู่ของมนุษย์ในโลกนี้ด้วย

แต่ก่อนนี้เราถือว่า มนุษย์เป็นศูนย์กลางของโลก มนุษย์จะต้องยิ่งใหญ่ จะต้องเอาชนะธรรมชาติ แนวคิดในยุคที่แล้วมา ซึ่งนำมนุษย์ก้าวเข้าสู่ความเจริญในยุคอุตสาหกรรม คือความคิดพื้นฐานว่า จะต้องพิชิตธรรมชาติ (conquest of nature)

ในยุคที่ผ่านมา มนุษย์ทำการเพื่อบรรลุเป้าหมายนี้ มนุษย์ศึกษาเพื่อให้รู้จักธรรมชาติแล้วจะเอาชนะมัน โดยหวังว่า ถ้าชนะธรรมชาติแล้ว มนุษย์จะมีความเป็นอยู่สุขสมบูรณ์พรั่งพร้อมไม่มีที่สิ้นสุด มนุษย์คิดไว้อย่างนั้น แต่ไปๆ มาๆ ถึงตอนนี้ที่ว่าเกิดปัญหามากมายจวนจะอับจนไปไม่รอดความคิดนี้ก็เริ่มเสื่อมลงหรือจะเลิกไป ตอนนี้พวกที่คิดแบบพิชิตธรรมชาติ กลายเป็นพวกล้าหลัง แล้วก็กลายเป็นพวกที่ถูกประณาม คือถือกันว่าคิดผิด

เวลานี้ความคิดของมนุษย์ที่เจริญแล้วกำลังเปลี่ยนไป แนวคิดใหม่ปรากฏออกมาในรูปที่ว่า จะต้องอยู่อย่างประสานกลมกลืนกับธรรมชาติ แนวคิดนี้ทำให้เลิกคิดที่จะพิชิตธรรมชาติ

แต่เพราะเวลานี้ ธรรมชาติเสียหายสูญสลายไปมากแล้ว ดังนั้นแทนที่จะพิชิตธรรมชาติและแทนที่จะแค่อยู่อย่างประสานกลมกลืน ก็หันมาคิดที่จะ protect หรือคุ้มครองรักษาธรรมชาติ ตอนนี้มนุษย์พากันคิดหาทางอนุรักษ์ธรรมชาติ (conservation) พยายามรักษาสภาพแวดล้อมให้ดี หรือให้กลมกลืน

ตอนนี้ ความคิดที่กำลังเฟื่องขึ้นมาก็คือหลักการที่ว่ามนุษย์จะอยู่ด้วยดี จะต้องมีระบบชีวิตที่สมดุล (balance; equilibrium; balanced system) กลมกลืน คำว่าครบวงจร การคิดแบบองค์รวม (holistic thinking) หรือความคิดเป็นระบบ (system thinking; systems thinking) กำลังได้รับความสนใจมาก คือจะต้องมองสิ่งต่างๆ ในลักษณะที่เป็นเรื่องของส่วนประกอบเข้ามาประชุมกันเป็นระบบ

โดยเฉพาะการดำรงอยู่ของมนุษย์นี้เป็นระบบ ซึ่งองค์ประกอบทั้งหลายจะต้องประสานกลมกลืนกันอย่างมีดุลยภาพ มนุษย์จะอยู่ดีได้ มิใช่ด้วยการเอาแต่ตัวเอง แต่ต้องอยู่ร่วมในระบบ

ในระบบแห่งการดำรงอยู่ของมนุษย์นั้น จะต้องมองให้ครบถ้วนว่ามีองค์ประกอบอะไรร่วมอยู่ด้วยบ้าง จึงต้องแยกแยะออกมาดู แต่เป็นการแยกเพื่อประโยชน์ในการประสาน ไม่ใช่แยกเพื่อแก่งแย่งเอาชนะหรือทำลาย

ได้มีการแยกออกมาให้เห็นองค์ประกอบว่า ในการที่มนุษย์จะอยู่ด้วยดีนั้น ระบบการดำรงอยู่มีองค์ประกอบอะไรบ้าง ที่จะต้องประสานกลมกลืนกัน ก็เห็นว่าต้องมี

  1. ตัวมนุษย์เอง
  2. สังคม
  3. ธรรมชาติแวดล้อม หรือระบบนิเวศ

มนุษย์จะดำรงอยู่ด้วยดี องค์ประกอบสามอย่างนี้จะต้องเป็นไปด้วยดี ไปด้วยกันได้ ประสานกลมกลืน เกื้อกูลและสมดุลกัน

แม้แต่ตัวของมนุษย์เองคือชีวิตนี้ ก็แยกได้ว่ามีกายกับใจ องค์ประกอบทั้งสองคือร่างกายกับจิตใจนี้ ก็ต้องประสานสอดคล้องกลมกลืนและเกื้อกูลกัน

ทั้งหมดนี้คือระบบการดำรงอยู่ด้วยดีของมนุษย์ ซึ่งต้องมีองค์ประกอบสาม คือ ชีวิต หรือตัวมนุษย์เอง ซึ่งประกอบด้วยกายกับใจ แล้วก็สังคม และธรรมชาติแวดล้อม มนุษย์จะพัฒนาอะไรก็ตาม จะต้องให้องค์ประกอบสามอย่างนี้ไม่กระทบกระเทือนในทางเสียหายต่อกัน

ตอนนี้คิดกันอย่างนี้ แต่ก่อนนั้นไม่คิด คิดเพียงว่าจะเอาชนะธรรมชาติอย่างเดียว ตอนนี้คิดว่าจะต้องไม่ให้ธรรมชาติเสื่อมเสีย จะต้องให้ไปด้วยกันได้

จากความคิดแบบนี้ ก็ทำให้มีการเน้นลักษณะที่เรียกว่า balance คือ ดุลยภาพ หรือสมดุล และ harmony คือ ความสอดสมกลมกลืน หรือประสานสอดคล้อง ฉะนั้น สมดุล หรือ ดุลยภาพ จึงเฟื่องขึ้นมาเป็นคำหนึ่งที่ใช้กันบ่อยในยุคนี้ คือในยุคที่มีความคิดแบบองค์รวม หรือ holistic view ก็เป็นอันว่า มนุษย์กำลังเปลี่ยนแนวคิด

รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

จากความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน สู่ความประสานเป็นองค์รวม แยกตัวออกมาจะเป็นนาย แต่กลายเป็นทำลายตัวเอง

No Comments

Comments are closed.