ถ้าจะเป็นสังคมอุตสาหกรรม ก็ต้องมีชีวิตแบบนักผลิต

10 กันยายน 2533

ถ้าจะเป็นสังคมอุตสาหกรรม ก็ต้องมีชีวิตแบบนักผลิต

ต่อไป ดูทางด้านอุตสาหกรรม การที่จะเป็นสังคมอุตสาหกรรมที่ดีได้นั้น ประชาชนจะต้องเป็นนักผลิต

นักอุตสาหกรรมก็คือนักผลิต ต้องมีความคิดในเชิงสร้างสรรค์และขยันในการผลิต แล้วก็ต้องมี specialization คือความชำนาญพิเศษเฉพาะทางอย่างที่ว่าเมื่อกี้ แต่การที่จะมี specialization ได้นั้น มองในเชิงศิลปวิทยาก็ต้องมีความเป็นเลิศทางวิชาการ จะต้องสร้างความเป็นเลิศทางวิชาการให้ได้ แต่เราพร้อมไหมในแง่อย่างนี้

ลองมาดูกันว่า ความเป็นนักผลิตก็ดี specialization1 ที่โยงไปถึงความเป็นเลิศทางวิชาการก็ดี อันนี้เมื่อวิเคราะห์ลงไปอีก เราขาดแคลนอะไรที่จะทำให้เป็นได้ยาก

เริ่มแรก การมองความหมายของความเจริญ แม้แต่ความเจริญนี่ก็ต้องวิเคราะห์ว่า ความเจริญคืออะไร?

ที่ผ่านมานี่ เราต้องการเจริญแบบฝรั่ง เราเห็นฝรั่งเจริญแล้วเราก็อยากจะเจริญอย่างฝรั่ง เวลาบอกว่าเจริญก็มองไปที่ฝรั่ง ทีนี้ลองถามความหมายของคำว่า “เจริญอย่างฝรั่ง” นี้ว่าเจริญอย่างไร ก็มีคำตอบสองแบบ เรียกว่าตอบแบบนักผลิต กับตอบแบบนักบริโภค

ถ้าตอบแบบนักบริโภค จะโดยรู้ตัวหรือไม่รู้ตัวก็ตาม ความหมายจะออกมาว่า เจริญอย่างฝรั่งคือมีกินมีใช้อย่างฝรั่ง หมายความว่า ฝรั่งมีอะไร ฉันก็มีอย่างนั้นด้วย ฝรั่งมีทีวี ฉันก็มีทีวีด้วย ฝรั่งมีรถยนต์ ฉันก็มีรถยนต์ด้วย การมีกินมีใช้อย่างฝรั่ง นี้เรียกว่าเจริญอย่างฝรั่ง แบบนักบริโภค นี่เป็นคำตอบแบบที่หนึ่ง

ทีนี้คำตอบอีกแบบหนึ่ง เรียกว่าคำตอบแบบนักผลิต คำว่าเจริญอย่างฝรั่งคือทำได้อย่างฝรั่ง หมายความว่า ฝรั่งทำอะไรได้ เราก็ทำอันนั้นได้ ฝรั่งทำรถยนต์ได้ ฉันก็ทำรถยนต์ได้ ฝรั่งทำคอมพิวเตอร์ได้ ฉันก็ทำคอมพิวเตอร์ได้ อย่างนี้เรียกว่าความเจริญในความหมายของนักผลิต ขอให้วิเคราะห์คนไทยว่า พวกเราส่วนมากมองความเจริญกันในความหมายไหน

เรื่องความคิดความเข้าใจ (ทางพระเรียกว่าทิฏฐิ) นี้ เป็นปัจจัยที่สำคัญมาก บางทีมันแฝงอยู่โดยไม่รู้ตัวเลย จากการเข้าใจความหมายอย่างนี้ก็นำไปสู่ทัศนคติและค่านิยม แล้วมันก็กำหนดวิถีชีวิตและระบบพฤติกรรมทั้งหมด

เพราะฉะนั้น ถ้าเรามองความเจริญในความหมายของนักบริโภค เมื่อเราอยากเจริญแบบฝรั่ง เราก็จะมีพฤติกรรมตามแบบของคนที่อยากมีอยากใช้อย่างฝรั่ง แล้วจะเป็นอย่างไร เราก็ต้องซื้อต้องหา อาจจะกู้หนี้ยืมสินก็แล้วแต่ ต้องหาเงินมาให้ได้ เพื่อซื้อมาบริโภค หรือครอบครองให้ได้ เราจึงจะเจริญอย่างฝรั่ง แต่ถ้าเรามองความหมายว่าเจริญอย่างฝรั่งคือทำได้อย่างฝรั่ง พฤติกรรมของเราก็จะไม่เป็นอย่างนั้น แต่เราจะมีพฤติกรรมที่แตกต่างไปเลย เฉพาะอย่างยิ่งจะนำไปสู่การศึกษา และการผลิต

ตกลงว่า เรามีค่านิยมบริโภค และคนไทยเรานี่มีค่านิยมอีกอย่างหนึ่งอยู่แล้ว เรียกว่าค่านิยมอวดโก้ ซึ่งจะมาเข้าคู่กันคล่องเลย ค่านิยมบริโภคกับค่านิยมอวดโก้ พอมันเข้าคู่กันก็ได้ความ ไปด้วยกันดีเลย เราก็จะมีจะบริโภคจะใช้เพื่อจะอวดให้เขาดูว่าเรานี่โก้ ว่าเรานี่แน่ ยิ่งอวดโก้ก็ยิ่งบริโภคให้มากและให้แพงหรู ก็เลยไปกันได้ดี แต่รวมแล้วก็ไม่ส่งเสริมการผลิตทั้งสิ้น ฉะนั้น ถ้าคนไทยยังมีปัญหาเรื่องค่านิยมบริโภคและค่านิยมอวดโก้นี้ การสร้างสรรค์อุตสาหกรรมที่แท้จะทำได้ยาก

ทีนี้ ค่านิยมที่ตรงข้าม คือค่านิยมผลิตนี้ เชื่อมโยงกับอะไรลึกลงไปอีก เมื่อกี้นี้บอกแล้วว่าการสร้างสรรค์อุตสาหกรรมจะต้องมี specialization คือความชำนาญพิเศษเฉพาะทาง ซึ่งอาศัยความเป็นเลิศทางวิชาการ ความเป็นเลิศทางวิชาการนี้จะสำเร็จได้ด้วยความใฝ่รู้

คนที่จะสร้างสรรค์พัฒนาอุตสาหกรรมได้ ต้องมีความใฝ่รู้ คือต้องการรู้ในเรื่องนั้นๆ อย่างจริงจังลึกซึ้งถึงที่สุดจนเห็นแจ่มแจ้ง ซึ่งเราเห็นได้ในลักษณะการดำเนินชีวิตของฝรั่ง ถ้าฝรั่งต้องการรู้อะไร เขาจะยอมสละทุกอย่าง จะยอมแม้แต่อุทิศชีวิตให้แก่เรื่องนั้น ยอมเสี่ยงชีวิตไป หรือให้ชีวิตเป็นเรื่องนั้นเลย เพื่อให้ทำได้เต็มที่

แต่คนไทยเราจะยอมทำอย่างนั้นไหม เราอาจจะพูดถึงความเป็นเลิศทางวิชาการ แต่ไม่ได้มีฐานที่หนักแน่น มหาวิทยาลัยก็บอกว่าต้องมีความเป็นเลิศทางวิชาการ แต่เราจะสร้างได้หรือ ในเมื่อคนของเราไม่มีความใฝ่รู้ ความใฝ่รู้นี้เป็นปัจจัยที่สำคัญมาก จะต้องสร้างให้ได้ ความใฝ่รู้นี้จะนำไปสู่ความเป็นเลิศทางวิชาการ แล้วความชำนาญพิเศษเฉพาะทาง หรือ specialization ก็จะสำเร็จด้วย

ทีนี้ต่อไป คือนิสัยรักงาน นิสัยรักงานนี้ค่อนข้างจะตรงกันข้ามกับนิสัยสนุกสนานบันเทิง ตอนนี้เรากำลังมองถึงการทำอุตสาหกรรมให้สำเร็จเท่านั้นนะ แง่ร้ายเรายังไม่พูด ที่จริงมันมีแง่ร้ายด้วย ฝรั่งสร้างความเจริญมาด้วยปัจจัยตัวนี้จนสำเร็จ แต่เสร็จแล้วฝรั่งก็ได้รับผลร้ายของมันด้วย เช่นความเครียดเป็นต้น

ฝรั่งบอกว่า ตัวเขาเองประสบความสำเร็จในการสร้างอุตสาหกรรมด้วย work ethic หรือจริยธรรมในการทำงาน ฝรั่งพูดคำนี้บ่อย ตั้งแต่ยุคเริ่มอุตสาหกรรมเลย ฝรั่งเจริญมาด้วยหลักข้อนี้

ฝรั่งผจญกับความขาดแคลน เขามีไม่พอบริโภค กินใช้ลำบาก เพราะอยู่ท่ามกลางสภาพแวดล้อมที่บีบคั้น อากาศหนาวเย็น ทุกข์ทรมาน ต้องดิ้นรนต่อสู้อย่างหนัก ซึ่งนำไปสู่ความคิดที่จะเอาชนะธรรมชาติด้วย

ฝรั่งนึกว่าการเอาชนะธรรมชาติได้คือความสำเร็จทุกอย่าง เขาจะมีชีวิตที่เป็นสุข ฉะนั้น ฝรั่งจึงดิ้นรนต่อสู้ เมื่อประกอบการอาชีพก็ขยันหมั่นเพียร ถึงจะผลิตได้มาก ก็ประหยัด เก็บหอมรอมริบไว้ ไม่ยอมฟุ้งเฟ้อบริโภคมาก ไม่ยอมบำรุงบำเรอตัวเอง แต่เก็บไว้เป็นทุนสร้างสรรค์ และทำงานต่อไป อันนี้เขาเรียกว่า work ethic ข้อสำคัญ คือต้องมีความขยันหมั่นเพียร อดทน ตั้งหน้าตั้งตาทำงาน และประหยัด อดออม

ฝรั่งสร้างอุตสาหกรรมมาได้ด้วยวิธีการแบบนี้ เขาจึงมีนิสัยรักงาน และจึงไม่เห็นแก่ความสนุกสนานบันเทิง จนกระทั่งว่า คำว่า “งาน” หรือ work ของฝรั่งนี่ ต้องมีคำว่าหย่อนใจ หรือ leisure มาเป็นคู่ เพื่อให้ได้พักผ่อนได้สบายบ้าง เพราะตัวงาน คือ work นี่ มันเคร่งเครียด มันหนัก เป็นเรื่องที่เหนื่อยยาก

concept หรือการเข้าใจความหมายของฝรั่ง ในเรื่องงาน หรือ work ไม่ใช่เป็นเรื่องสนุกสนาน หรือสบาย แต่สำหรับคนไทย คำว่า งาน เป็นเรื่องสนุกสนานด้วย งานวัดคืออะไร ลองนึกดู คนนึกถึงการไปเที่ยว ไปบันเทิง งานกฐิน งานผ้าป่า ทำไมเป็นงาน งานของเราสนุกทั้งนั้น เรานึกถึงงานนี่สบายเลย แต่ฝรั่งนึกถึงงานต้องเตรียมสู้เต็มที่ concept มันผิดกันหมด

ต่อจากนี้ ก็ยังมีความขยันหมั่นเพียร การอดออมประหยัด คือใช้จ่ายให้น้อย จึงจะสะสมทุนได้ การทำอุตสาหกรรมต้องมีการสะสมทุน อีกอย่างหนึ่งที่สำคัญคือต้องรู้จักวางแผน

ฝรั่งเป็นนักวางแผน จะเชิญหรือนิมนต์ใครไปสอนที ต้องเชิญหรือนิมนต์ล่วงหน้าเป็นปีสองปี วางแผนกันนานเหลือเกิน แต่ของคนไทยนี่เอาไว้ใกล้ๆ จวนๆ ค่อยบอก ก็เป็นอย่างนี้ ตรงข้ามกับเขา เราจึงมีชีวิตแบบอยู่ไปวันๆ หรือผ่านไปวันๆ แล้วก็เลยไม่เห็นคุณค่าของเวลา

จะเห็นชัดว่า วัฒนธรรมของตะวันตก กับตะวันออก ในช่วงแรกที่เข้ามานี่ขัดกันมาก เกี่ยวกับความเข้าใจในเรื่องเวลา ฝรั่งเห็นความสำคัญของเวลาเหลือเกิน ถ้ามีการนัดหมายอะไรต่างๆ ทุกอย่างต้องเป็นไปตามเวลา การวางแผนและการนัดหมายอะไรต่างๆ เป็นเรื่องของเวลาทั้งนั้น แต่คนไทยไม่เห็นความสำคัญในเรื่องนี้เลย นัดไว้ ๓ โมง ไป ๓ โมงครึ่ง การวางแผนก็ไม่สำคัญเหมือนกัน นี่ก็เป็นลักษณะชีวิตของเรา

ตกลงว่า ลักษณะชีวิตแบบอุตสาหกรรมที่สัมฤทธิ์ผลจะต้องทำอย่างนี้ เรื่องทางด้านวัฒนธรรมนี้ไม่ใช่เรื่องย่อย แต่เป็นเรื่องใหญ่ทีเดียว ไม่ใช่จะมัวไปมองดูแต่ความสามารถเชิงเทคนิคเท่านั้น ถ้าไม่มีทุนทางด้านจิตใจและลักษณะนิสัยเหล่านี้แล้วไปไม่รอด

บางทีคนของเราอาจจะหลั่งไหลไปเข้าโรงงานอุตสาหกรรม โดยไม่ได้มีจิตใจแบบนักผลิต หรือนักอุตสาหกรรมเลย เพียงแต่อยากจะหนีออกไปจากงานเกษตรที่เหน็ดเหนื่อย เบื่อหน่าย และไร้ความหวังเท่านั้น เข้าไปในโรงงานด้วยความอยากสะดวกสบายสนุกสนานด้วยซ้ำ ถ้าเรื่องมีแค่นี้ การเข้าสู่ยุคอุตสาหกรรมของเรา ก็จะเป็นเพียงการเป็นแรงงานทางด้านกำลังกายให้เขาเท่านั้น

ถ้าอยากจะเป็นประเทศอุตสาหกรรมให้ดี การศึกษาจะต้องผลิตกำลังคนที่มีความรู้ความสามารถ ที่มีจิตใจเป็นนักผลิตขึ้นมาเป็นแรงงานบริหาร เป็นแรงงานสมอง และแรงงานฝีมือ ที่จะนำสังคมให้ก้าวหน้าไปทางด้านอุตสาหกรรมให้เป็นอุตสาหกรรมชั้นนำ ไม่อย่างนั้นแล้วก็จะเป็นอย่างที่ว่า คือจะเป็นที่ระบาย หรือจะต้องไปเก็บเอาอุตสาหกรรมที่เขาโยนทิ้ง ที่เรียกว่า throwaway industries ของเขามา

เรื่อง throwaway industries นี่ บางทีประเทศอุตสาหกรรมที่เจริญแล้ว เขาต้องการระบายสิ่งที่ทำให้เกิดมลภาวะออกไปไกลๆ ตัวหน่อย จริงอยู่ ในแง่อุดมคติหรือในทางหลักการก็ยอมรับร่วมกันว่า จะต้องช่วยกันแก้ปัญหา เพราะว่าปัญหามลภาวะเกิดที่ไหน สภาพแวดล้อมก็เสียถึงกันหมด แต่ในทางปฏิบัติ คนก็ยังเห็นแก่ตัวอยู่นั่นแหละ เอาแค่ขอให้พ้นหน้าบ้านฉันไปก่อน คือใช้วิธีปัดสวะให้พ้นหน้าบ้าน ฉะนั้น ประเทศใหญ่ๆ จึงต้องการให้โรงงานอุตสาหกรรมที่มีมลภาวะมากนี้ ออกไปให้พ้นประเทศของตน

ถ้าเราไม่ระวังให้ดี เราอาจจะเป็นประเทศที่รับระบายสิ่งที่เขาโยนทิ้งเหล่านั้นมา เราจะรับเอาโรงงานอุตสาหกรรมประเภทที่มีมลภาวะมากๆ เข้ามาตั้งในประเทศของเราให้เต็มไปหมด ในแง่หนึ่งประเทศทั้งหลายก็เอาเปรียบซึ่งกันและกันอยู่เรื่อย เราจึงต้องมีความรู้เท่าทัน อันนี้ก็เป็นเหตุผลอย่างหนึ่งที่ทำให้ต้องคิดว่า เราน่าจะข้ามไปสู่ยุคข่าวสารข้อมูลหรือไม่ เพราะถ้าเราจะเอายุคอุตสาหกรรม เราอาจจะต้องมาต่อสู้กับมลภาวะนี้อย่างหนัก

ถ้ามลภาวะเกิดในประเทศไทย มันจะร้ายยิ่งกว่าในประเทศฝรั่งอีก เพราะอะไร เพราะในประเทศฝรั่งนั้น ระบบชีวิตที่มีวินัยเขาเคยชินกันมานาน เป็นระเบียบที่มีการควบคุมกันจริงจัง แต่ของเรานี้ไม่รู้จักคุม แม้จะมีกฎหมายออกมาก็ควบคุมไม่ได้จริงจัง ถึงแม้ทำท่าจะควบคุม แต่ในที่สุดการควบคุมก็ไม่ได้ผล ก็จะยิ่งแย่

อย่างอากาศในกรุงเทพฯเดี๋ยวนี้ กับอากาศในอเมริกาเมืองใหญ่ๆ ใครจะแย่กว่ากัน ไม่แน่ใจ ของเราคงแย่กว่า เพราะว่าประเทศที่พัฒนาแล้วนั้น พอมีภัยแล้วเขาไม่ประมาท เขาเอาจริงเอาจังในการควบคุมพอสมควร แต่ของเรานี้เดี๋ยวก็มีปัญหาเรื่องคอรัปชั่นบ้าง การทำเหยาะแหยะบ้าง การขาดวินัยบ้าง ของเสียก็ระบายออกมาได้ ทั้งๆ ที่มีกฎหมายควบคุมก็ไม่สำเร็จ แค่เรื่องควันดำนี้เราก็แก้กันไม่รู้จักจบ เดี๋ยวก็ทำท่ากันเสียที บอกว่า เอ้า จะกวดขันเรื่องควันดำนะ ไม่ให้มีรถควันดำ ทำไปได้สักสิบวันยี่สิบวันก็กลับมาเป็นอย่างเก่าอีก ก็หมุนเวียนกันอยู่อย่างนี้

นี่ก็เป็นเรื่องของยุคอุตสาหกรรม ที่ว่าเราจะไปดีไหม ถ้าเราตกลงว่าจะเอาอุตสาหกรรม เราจะต้องพัฒนาคนของเราให้มีคุณภาพอย่างที่ว่ามานี้ เริ่มตั้งแต่มีความใฝ่รู้ เพื่อสร้างความเป็นเลิศทางวิชาการ ที่จะนำไปสู่ specialization จะต้องมีค่านิยมผลิต มองความหมายของความเจริญแบบนักผลิต มีนิสัยรักงาน มีการประหยัดเก็บออม รู้จักวางแผนอะไรต่างๆ เหล่านี้ ซึ่งเป็นเรื่องของชีวิตในระบบอุตสาหกรรม ส่วนในแง่ของโทษก็ต้องว่ากันอีกด้านหนึ่ง ฝรั่งเขาก็เป็นมาอย่างนี้แหละ และเวลานี้ฝรั่งก็ได้รับโทษจากสิ่งเหล่านี้ เช่นปัญหาทางด้านจิตใจเป็นต้น

รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

ภาวะแปลกแยกจากสภาพที่เป็นจริง และเกษตรกรรมแบบพึ่งพา เข้าสู่ยุคข่าวสารข้อมูล ได้เพิ่มทุนพัฒนาปัญญา หรือเอามาเสริมโมหะให้แก่กล้า

เชิงอรรถ

  1. specialization คือความชำนาญพิเศษเฉพาะทางนี้ ในทางอุตสาหกรรม โยงไปยังหลักการแบ่งงานซอยละเอียด (“detailed” division of labour) ตามแนวคิดของ Adam Smith นักเศรษฐศาสตร์คนสำคัญ ซึ่งทำให้งานมีประสิทธิภาพ ผลผลิตสูง แต่ค่าแรงต่ำการแบ่งงานซอยยิบนี้ ได้ก้าวหน้าขั้นใหญ่ในอเมริกา เมื่อนาย Henry Ford จัดตั้งระบบสายพานประกอบชิ้นส่วน (assembly line) ขึ้นในโรงงานของเขา เมื่อ ๗ ต.ค. ๒๔๕๖/1913 ทำให้ลดเวลาประกอบรถยนต์คันหนึ่ง จาก ๑๒.๕ ชม. เหลือเพียง ๑.๕ ชม. อุตสาหกรรมอื่นก็ทำตามแล้วพากันเฟื่องฟูมาก พอดีปีต่อมา ๒๔๕๗/1914 เกิดสงครามโลกครั้งที่ ๑ ขึ้นในยุโรป พวกประเทศสัมพันธมิตร กู้เงินจากอเมริกา แล้วซื้อสินค้ารวมทั้งยุทโธปกรณ์จากอเมริกา อุตสาหกรรมของอเมริกายิ่งเติบใหญ่ คนอเมริกันเองก็เก็บออมเพราะหวั่นกลัวต่อสถานการณ์ อเมริกาเข้าร่วมสงครามในปี ๒๔๖๐/1917 ขณะที่คู่สงครามบอบช้ำหนักแล้วทั้งสองฝ่าย ปีต่อมา ๒๔๖๑/1918 สงครามจบลง ยุโรปทั้งฝ่ายแพ้และฝ่ายชนะต่างก็ย่อยยับ อเมริกาเพิ่งลงแรงไปไม่นาน และเป็นการไปรบนอกถิ่น ดินแดนของตัวไม่ระคาย กลายเป็นผู้ฟื้นฟูช่วยยุโรป นับแต่นั้นมา อเมริกาก็กลายเป็นประเทศอุตสาหกรรมนำหน้า เป็นมหาอำนาจทั้งโดดเด่นทางการเมือง และรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจ

No Comments

Comments are closed.