“เป็น” ที่สมบูรณ์ คือ พอดี ที่เรียกว่ามัชฌิมา

10 กันยายน 2533

“เป็น” ที่สมบูรณ์ คือ พอดี ที่เรียกว่ามัชฌิมา

ทีนี้ ที่ว่าเป็นนั้น เป็น คืออย่างไร “เป็น” ก็อย่างที่ว่าแล้ว คือทำให้ได้ผลดี หรือย้ำว่า ทั้งให้สำเร็จ และให้เกิดผลดี

ชีวิตของเรานี้ ที่แท้แล้วก็มีจุดมุ่งหมายที่จะให้เป็นชีวิตคือความเป็นอยู่ที่ดีที่สุด แต่บางทีเราไม่รู้ว่าจะเป็นอยู่อย่างไรจึงจะดี

เหมือนกับมนุษย์ในยุคที่ผ่านมา ที่พัฒนาผิด ที่จริงเขาก็ต้องการผลที่ดีที่สุดแก่มนุษย์ แต่เขาไม่รู้ว่ายังมีสิ่งที่เขาคิดไม่ถึง มองไม่เห็น เหตุปัจจัยที่อยู่นอกเหนือการพิจารณา เมื่อทำไปแล้วมันกลับมาเป็นผลร้าย ก่อปัญหา กลายเป็นเครื่องทำลายตัวเขาเอง

ฉะนั้น ความคิดของเขา เราจึงบอกว่าไม่รอบด้าน ไม่ทั่วถึง ไม่ครบวงจร ไม่เห็นครบถ้วนเป็นองค์รวม ถึงแม้ว่าความมุ่งหมายที่แท้เป็นอย่างเดียวกัน คือจะให้ได้ผลดี แต่ผลที่นึกว่าดีกลายเป็นไม่ดีจริง

ที่ว่าดำเนินชีวิตเป็นในแง่ด้านต่างๆ นั้น แต่ละด้านก็เพื่อให้ได้ผลดีเท่านั้นเอง แต่ปัญหาอยู่ที่ว่าเหตุปัจจัยที่จะให้ได้ผลดีนั้นครบหรือไม่ครบ และผลดีนั้นจึงดีจริงหรือดีไม่จริง ซึ่งขึ้นอยู่กับว่าความคิดนั้นจะถึงที่หรือไม่ ครบถ้วนหรือไม่ ครบองค์ประกอบขององค์รวมนั้นหรือไม่ รวมความก็คือว่า มันได้ผลดีเกิดขึ้นสมวัตถุประสงค์ แต่วัตถุประสงค์นั้นจะสมบูรณ์หรือไม่ ก็เป็นอีกเรื่องหนึ่ง

ลักษณะที่ทำให้สำเร็จผลสมประสงค์นี้ ก็คือที่บอกว่า “เป็น” แต่ที่ว่า เป็น นั้น ยังสัมพัทธ์อยู่ สัมพัทธ์ในแง่ที่ยังไม่แน่ว่าจะสมบูรณ์หรือไม่ ยังต้องพิจารณาว่าครบองค์ประกอบทุกอย่างไหม การคิดของเรานั้นถ้าขาดองค์ประกอบบางอย่างไป ก็ทำให้ขาดความสมบูรณ์

แต่ว่าโดยแง่ของสาระสำคัญก็อย่างนี้ คือ ในการที่คิดเป็น ทำเป็น เป็นต้นนั้น เป็น คือลักษณะที่จะให้ได้ผลตามวัตถุประสงค์ แต่ “เป็น” ที่หนักแน่นได้ที่ มีองค์ประกอบครบถ้วน ไม่ขาดไม่เกิน ได้สัดส่วนสมดุลกัน เหมาะเจาะแท้ๆ เป็นลักษณะที่เรียกชื่อพิเศษว่า “พอดี” คือ เป็น ชนิดที่ พอดี

พอดีเป็นอย่างไร คือทำแล้วพอดีที่จะได้ผลอย่างนั้น ทำให้สำเร็จผล ถ้าไม่พอดี ก็ไม่เกิดผลอย่างนั้น แต่นอกจากเกิดผลสำเร็จแล้วยังเรียบร้อยสมบูรณ์อีกด้วย คือไม่มีข้อบกพร่องเสียหายใดๆ เพราะแม่นยำ เหมาะเจาะ หมดจด ด้วยองค์ประกอบทุกส่วนที่ครบถ้วน ได้สัดส่วนกัน จะคิดจะทำ จะแก้ปัญหาอะไร ก็ได้พอดีของมัน พอดีที่จะให้เกิดผลสำเร็จอันนั้น โดยมีองค์ประกอบเหตุปัจจัยพอดี เพราะฉะนั้น ตัวพอดีนี้จึงเป็นลักษณะสำคัญที่ตัดสินคุณค่าของ “เป็น”

ในทางธรรม ความจริงเรามีศัพท์อยู่แล้ว คำว่า “พอดี” เป็นตัวแสดงคุณลักษณะที่เหมาะ ลงตัว ซึ่งสมัยนี้เราก็เน้นกันมาก ได้แก่สมดุลหรือดุลยภาพ

ความ “พอดี” นี้ ศัพท์บาลีเรียกว่า มัชฌิมา ที่เราแปลว่า สายกลาง ความพอดีก็คือตัวมัชฌิมานี้แหละ หลักปฏิบัติในพระพุทธศาสนาเรียกว่า “มัชฌิมาปฏิปทา” แปลว่าข้อปฏิบัติมีในท่ามกลาง แปลง่ายๆ ว่า ทางสายกลาง

ที่ว่าท่ามกลางเป็นอย่างไร คือไม่ตึง ไม่หย่อน ไม่เลย ไม่เกินไป พอดีที่จะให้ได้ผลอันนั้น ให้ผลที่ต้องการสำเร็จได้ด้วยดี ไม่บกพร่องและไม่เสียหาย

ความเป็นสายกลาง คือความพอดีที่ให้ผลสำเร็จเกิดขึ้นมาอย่างเรียบร้อยสมบูรณ์

มัชฌิมาปฏิปทา หรือทางสายกลาง ก็คือมรรค อันได้แก่วิถีชีวิต หรือทางดำเนินชีวิต หมายถึงการดำเนินชีวิตพอดีที่จะให้เกิดผลสำเร็จตามความมุ่งหมาย

ความมุ่งหมายของชีวิตคืออะไร คือความไร้ทุกข์ ไม่มีทุกข์เหลืออยู่ มีแต่ความสุขเหลืออยู่ หรือภาวะปลอดปัญหา เนื่องจากแก้ปัญหาได้สำเร็จ ลุถึงอิสรภาพ มีสันติสุข

ข้อปฏิบัติที่พอดี ที่จะให้เกิดผลสำเร็จตามความมุ่งหมายนี้ เรียกว่าเป็น มัชฌิมาปฏิปทา และในฐานะที่เป็นวิถีชีวิตที่ดีงามก็เป็นอริยมรรค เรียกกันง่ายๆ ว่า มรรค

เพราะฉะนั้น “มรรค” ก็คือการดำเนินชีวิตเป็น ที่พอดีให้เกิดผลสำเร็จลุล่วงปลอดพ้นปัญหา

ความจริง ศัพท์เหล่านี้ในภาษาบาลีเดิม ก็เป็นถ้อยคำธรรมดานี่เอง ไม่ใช่ศัพท์ยากเย็นอะไร มัชฌิมาปฏิปทา หรือทางสายกลาง ไขความว่าได้แก่มรรค แล้วมรรคคืออะไร มรรคก็คือวิถีชีวิตที่ดี ไขความว่าได้แก่การดำเนินชีวิตที่ถูกต้อง คืออย่างไร ก็คือ มัชฌิมาปฏิปทา คือการปฏิบัติที่พอดี ทั้งปฏิบัติต่อชีวิตของตนเองถูกต้องพอดี และปฏิบัติต่อสิ่งแวดล้อมทั้งหลายถูกต้องพอดี ที่จะให้เกิดผลดีแก่ชีวิต ให้ชีวิตล่วงทุกข์ ปลอดพ้นปัญหา บรรลุอิสรภาพ และสันติสุข

มัชฌิมา คือตัวเป็น แต่หมายถึง “เป็น” ที่ถึงขั้น “พอดี” เพราะฉะนั้น ถ้าดำเนินชีวิตเป็นอย่างพอดี ก็คือมัชฌิมาปฏิปทา ซึ่งเท่ากับมรรคนั่นเอง แล้วเราก็ได้คำว่าดำเนินชีวิตพอดีขึ้นมา

อันนี้เป็นการโยงไปให้เห็นระบบของชีวิต เพราะการพิจารณาเรื่องเฉพาะอย่างเช่นการคิดเป็น เป็นต้นเหล่านี้ จะต้องคำนึงหรือมองให้ถึงระบบชีวิตทั้งหมดด้วย

รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

“คิดเป็น” คือแกนกลางของระบบการดำเนินชีวิตเป็น คุณสมบัติหลักของคนมีประสิทธิภาพในยุคข่าวสารข้อมูล

No Comments

Comments are closed.