จะพัฒนาตนได้ ต้องมีท่าทีต่อสิ่งทั้งหลายถูกต้อง

10 กันยายน 2533

จะพัฒนาตนได้ ต้องมีท่าทีต่อสิ่งทั้งหลายถูกต้อง

ต่อไปข้อที่ ๔ เป็นตัวเอื้อ หรือตัวช่วยที่สำคัญ คือ มนุษย์นี้เมื่อไปเกี่ยวข้องกับสิ่งทั้งหลาย เริ่มตั้งแต่รับประสบการณ์ ก็จะมีท่าทีต่อสิ่งนั้นอย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วก็มีทัศนคติเกิดขึ้น และต่อไปอีกอย่างหนึ่งที่มีอิทธิพลอย่างยิ่งต่อการดำเนินชีวิตอยู่ในโลกก็คือ ค่านิยม

ทัศนคติและค่านิยมนี้จะทำให้เราปฏิบัติและเกี่ยวข้องกับสิ่งทั้งหลาย ตลอดจนดำเนินชีวิตอยู่ในโลก ตามวิถีกำหนดของมันเป็นส่วนใหญ่ เพราะฉะนั้น ทัศนคติและค่านิยมจึงเป็นสิ่งที่สำคัญยิ่ง ซึ่งจะต้องทำให้ถูกต้องและมีผลดี เริ่มตั้งแต่การวางท่าทีต่อประสบการณ์ต่างๆ ดังที่ว่ามาก่อนหน้านี้แล้วว่า จะต้องรับประสบการณ์เป็น

ท่าทีต่อประสบการณ์ทั้งหลายนั้น ว่าโดยหลักใหญ่มี ๒ แบบ คือ

ท่าทีแบบที่ ๑ เรียกว่าแบบยินดียินร้ายชอบชัง เป็นท่าทีแบบที่ไม่ต้องใช้ความคิด หรือความพยายามอะไรเลย เรียกว่าเป็นไปเองตามสัญชาตญาณที่มนุษย์ทั่วไปจะเป็นอย่างนั้น คือมีความต้องการให้เกิดความสบายตา สบายหู เป็นต้น หรือต้องการสนองความต้องการของอายตนะ เมื่อได้รับการสนองตามที่อยาก ก็เรียกว่า ถูกตา ถูกหู

เพราะฉะนั้น ถ้าสิ่งใดเข้ามาให้ตาเราเห็นแล้วสบาย เราก็ชอบใจ ถ้าไม่สบาย เราก็ไม่ชอบใจ ทางพระเรียกว่ายินดียินร้าย นี่เป็นท่าทีในการรับรู้ประสบการณ์ของคนทั่วไปที่ยังไม่มีการพัฒนา ซึ่งจะเป็นอย่างนี้มาตั้งแต่เกิด ทุกคนมีได้โดยไม่ต้องฝึกเลย

พออะไรเข้ามา สนองตา สนองหู ในแง่ของการเสพ ก็ถูกตา ถูกหู ก็พอใจ ถ้าเป็นไปในทางตรงข้าม ก็ไม่ถูกตา ไม่ถูกหู ก็ไม่พอใจ เรียกว่ารับรู้ด้วยท่าทีของการยินดียินร้าย หรือชอบชัง ไม่พอใจ

ถ้ารับรู้แบบนี้ ก็จะมีการบิดเบือน เพราะพอรับรู้ด้วยความชอบชังแล้ว ความชอบชังนั้นก็จะเข้าครอบงำกระบวนการคิดขั้นต่อไป ทำให้ไม่คิดเห็นตามที่มันเป็น แต่จะคิดเห็นตามที่อยากให้มันเป็น โดยเอาความยินดียินร้ายหรือชอบชังนั้นเป็นเครื่องปรุงแต่ง แปลงสีสันและรสชาติเป็นต้น ไปตามความรู้สึกนั้น ซึ่งเรียกง่ายๆ ว่าเป็นความคิดปรุงแต่ง

กระบวนการคิดของคนส่วนมาก จะเป็นการคิดตามที่อยากให้มันเป็น และมองตามที่อยากให้มันเป็น ซึ่งทำให้เกิดการบิดเบือน ไม่รู้เห็นตามเป็นจริง เพราะฉะนั้นจึงต้องตัดตอน เปลี่ยนจากท่าทีของการรับรู้แบบยินดียินร้ายชอบชัง มาเป็นท่าทีแห่งการเรียนรู้

ท่าทีแบบที่ ๒ เป็นท่าทีแบบเรียนรู้ ท่าทีต่อประสบการณ์แบบการเรียนรู้เป็นอย่างไร เมื่อกี้นี้รับรู้แบบชอบชัง ตอนนี้เปลี่ยนเป็นเรียนรู้ เรียนรู้คือได้ความรู้ความเข้าใจ และได้ข้อมูลสำหรับเก็บไว้ใช้ประโยชน์ต่อไป พูดสั้นๆ ว่า ได้ความรู้และได้ข้อมูล หมายความว่า ได้ทั้งความรู้ความเข้าใจ ชนิดที่มองเห็นตามที่มันเป็น แล้วก็ได้ข้อมูลเก็บสะสมไว้ใช้ประโยชน์ข้างหน้า เพราะการดำเนินชีวิตของเรา ต้องอาศัยข้อมูลของความรู้ที่ได้สะสมไว้ ข้อมูลที่เราได้มาและสะสมไว้ก็จะเป็นความจำที่ถูกนำไประลึกขึ้นมาใช้ประโยชน์ในโอกาสต่อไป

ด้วยเหตุนี้ ทางพระจึงแยกท่าทีในการรับประสบการณ์ออกเป็น ๒ แบบ การรับรู้แบบแรก เรียกว่า รับรู้แบบชอบชัง หรือแบบยินดียินร้าย ศัพท์ตอนนี้ไม่จำเป็นต้องจำ เพียงแต่ฟังผ่านๆ ไปว่า ทางยินดีเรียกว่า “อนุนัย” ยินร้ายก็เป็น “วิโรธ” อย่างที่เรามาใช้เป็นพิโรธ ยังมีศัพท์อื่นอีก ซึ่งรวมแล้วก็คือ ยินดียินร้าย หรือชอบกับชัง อย่างที่ว่ามาแล้ว

การรับรู้แบบที่สอง เรียกว่า รับรู้แบบเรียนรู้ ในการรับรู้แบบเรียนรู้นั้น แทนที่จะมีความชอบชังหรือความยินดียินร้าย ก็จะได้สิ่งที่เป็นประโยชน์ ๒ อย่าง คือ

๑.ได้ตัว ญาณ คือความรู้

๒.ได้ตัว สติ คือความระลึก หมายถึงการได้สิ่งซึ่งเป็นข้อมูลที่จำไว้สำหรับระลึกขึ้นมาใช้ต่อไป เป็นการเก็บข้อมูลไว้ใช้ประโยชน์

ตัวความรู้เรียกว่า ญาณ ตัวระลึกใช้เรียกว่า สติ

การรับรู้ที่ถูกต้องจะเป็นอย่างนี้ ซึ่งเรียกว่ามีท่าทีของการเรียนรู้ ในเวลาที่รับรู้ประสบการณ์ ก็จะรับรู้ในแง่ว่า มันคืออะไร มันเป็นอย่างไร มันใช้ทำอะไร มันมีเหตุปัจจัยเป็นมาอย่างไร เป็นต้น

การรับรู้แบบนี้ซึ่งเรียกว่าท่าทีแห่งการเรียนรู้ จะต้องพัฒนาขึ้นมาให้เป็นทัศนคติ จนมีลักษณะพฤติกรรมเป็นแบบที่ว่าพอไปเจออะไรก็มองไปในแง่ของการที่จะเรียนรู้ทันที คือไม่มองในแง่ว่าชอบใจเราหรือไม่ชอบใจเรา

พวกหนึ่งมองว่าอันนี้เราชอบใจหรือเราไม่ชอบใจ อีกพวกหนึ่งมองว่าเรื่องนี้เราจะได้ประโยชน์อะไร เราจะได้ความรู้อะไร หรือจะใช้ให้เป็นประโยชน์ได้อย่างไร จะต้องพัฒนาการมองอย่างหลังนี้ให้เป็นทัศนคติขึ้นมา

การศึกษาจะต้องเริ่มต้นตั้งแต่การรับประสบการณ์ คือให้มีท่าทีของการเรียนรู้ ให้รู้จักรับประสบการณ์อย่างได้ประโยชน์

ถ้าตั้งท่าทีได้ถูกต้องจนมีทัศนคติแห่งการเรียนรู้ กระบวนการคิดก็จะเปลี่ยนแนวใหม่ทั้งหมด แล้วจะไม่มีปัญหา เริ่มต้นตั้งแต่การรับรู้ก็ไม่มีปัญหา เพราะจะไม่มีตัวตนขึ้นมารับการกระทบกระทั่ง ไม่มีการแบ่งแยกขึ้นมาเป็นฝ่ายผู้ทำกับผู้ถูกกระทำ จะมีแต่กระบวนการของเหตุปัจจัยที่สืบทอดต่อเนื่องกันไปเป็นกระแส มีการรับรู้อย่างเป็นกลางๆ โดยไม่มีตัวตน มีแต่การได้ความรู้ ว่าอันนี้คืออะไร เป็นอย่างไร ใครจะพูดดี หรือพูดร้าย ก็มองแต่ในแง่ที่จะจับเอาความรู้และเอาประโยชน์ทั้งนั้น คือมองในแง่ว่า ที่เขาพูดว่าอย่างนี้มีอะไรที่จะเอาไปใช้ประโยชน์ได้ ช่วยให้รู้เข้าใจข้อเท็จจริงอะไรบ้าง

ถ้าทำให้เด็กพัฒนาได้ถึงขั้นนี้ ก็จะสบายมาก เบาใจ จะไม่มีปัญหา ถ้าไม่อย่างนั้น เด็กไปเจออะไร ก็มีแต่ถูกใจกับไม่ถูกใจ จะเอา จะได้ หรือไม่ก็ขัดใจจะชกจะตีกันท่าเดียว จะต้องช่วยให้เด็กพัฒนาอย่างถูกต้อง ให้มีท่าทีแห่งการเรียนรู้

รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

เมื่อมั่นใจในศักยภาพ ก็มุ่งมั่นพัฒนาตนให้เต็มที่ เมื่อรู้จักมองตามเหตุปัจจัย ก็ได้เครื่องนำการพัฒนา ทั้งด้านปัญญาและการสร้างสรรค์

No Comments

Comments are closed.