เมื่อยังไม่พัฒนา เห็นความพอดีว่าเป็นทุกข์ แต่ผู้ได้พัฒนารู้ว่า ความพอดีเป็นมรรคาแห่งสุข

10 กันยายน 2533

เมื่อยังไม่พัฒนา เห็นความพอดีว่าเป็นทุกข์
แต่ผู้ได้พัฒนารู้ว่า ความพอดีเป็นมรรคาแห่งสุข

เป็นอันว่า มนุษย์ในยุคที่ผ่านมา มุ่งเสพมุ่งบริโภคให้มากที่สุด แต่พอมาถึงยุคนี้ มนุษย์จะต้องรู้จักประมาณ และก็ได้มีแนวโน้มมาสู่การรู้จักประมาณ คือรู้จักพอดีนั่นเอง ดังที่เดี๋ยวนี้ชอบพูดกันถึงความสมดุล หรือดุลยภาพในด้านต่างๆ

ที่แท้นั้น เรามีหลักอย่างนี้อยู่แล้วในพระพุทธศาสนา หลักธรรมสำคัญอย่างหนึ่งในพระพุทธศาสนาเรียกว่า มัตตัญญุตา แปลว่าความรู้จักประมาณ เช่น โภชเนมัตตัญญุตา คือความรู้จักประมาณในการบริโภค หรือการบริโภคเป็น คือบริโภคแต่พอดี เช่นรู้ว่ากินอย่างไรจึงจะเป็นคุณเป็นประโยชน์แก่ชีวิต และกินไม่เกินขอบเขต

ว่าที่จริง ความรู้จักประมาณหรือรู้จักพอดีนี้ เป็นประโยชน์ มีผลดีต่อชีวิตของมนุษย์โดยตรงทีเดียว โดยเฉพาะเป็นภาวะที่เกื้อกูลต่อสุขภาพเป็นอย่างยิ่ง

แต่สำหรับมนุษย์ที่เห็นว่าความสุขของเขาอยู่ที่การได้เสพอย่างเต็มที่ ได้บริโภคให้มากที่สุด ได้บำรุงบำเรอปรนเปรอตนเองตามใจอยากให้ถึงที่สุด การบริโภคแต่พอดี หรือรู้จักประมาณนี้ กลับกลายเป็นเครื่องกีดขวางการหาความสุขของเขา เพราะทำให้เขาต้องสะดุด ต้องชะงัก ต้องยับยั้งตัวเอง ทำให้หาความสุขได้ไม่เต็มที่หรือไม่เต็มใจอยาก ทั้งๆ ที่แท้จริงแล้ว การปรนปรือความอยากของเขาอย่างนั้น เป็นภัยอันตรายต่อชีวิต ทำให้เสื่อมเสียสุขภาพเป็นการทำร้ายตัวเอง

ในเมื่อปัจจุบันนี้เหตุการณ์ได้เป็นไปเอง โดยที่ปัจจัยแวดล้อมได้บีบบังคับให้มนุษย์จำเป็นจะต้องเป็นอยู่ เสพบริโภค อย่างรู้จักประมาณ มนุษย์ที่เคยชินกับทิฏฐิและนิสัยที่จะมีความสุขต่อเมื่อได้เสพได้บริโภคตามใจอยากอย่างถึงที่สุด ย่อมจะต้องเผชิญกับความจำเป็นในการยับยั้งตนเองให้อยู่ในขอบเขตของความรู้จักประมาณนี้ และเขาก็จะมีความรู้สึกบีบคั้น ทุกข์ทรมาน หรืออย่างน้อยก็ไม่มีความสุข

ถึงตอนนี้แหละ ที่มนุษย์จะต้องเรียนรู้ที่จะปรับตัวเสียใหม่ ในด้านหนึ่ง เขาจะต้องปรับตัวให้เข้ากันได้ ให้มีความสุขความพอใจกับการกิน การเสพพอดีอย่างรู้จักประมาณนั้น

อีกด้านหนึ่ง เขาจะต้องรู้จักแสวงหาความสุขอย่างอื่นแบบอื่นที่ดีกว่าหรือยิ่งกว่า ที่จะมาชดเชย หรือแทนที่ความสุขที่อืดเฟ้อจากการปรนเปรอตนด้วยการเสพให้มากที่สุดนั้น

ณ จุดนี้แหละที่การพัฒนาตนตามแนวพุทธธรรมจะมาช่วยตอบปัญหา จะช่วยให้มนุษย์พบทางออก ประสบความสำเร็จในการปฏิบัติดังกล่าวนั้นได้ และแท้ที่จริงก็เป็นความต้องการของชีวิต เป็นความจำเป็นของการศึกษา ที่จะต้องให้คนพัฒนาตนขึ้นมาถึงระดับนี้

ความจริง ถ้าว่ากันตรงไปตรงมา คนที่หาสุขจากเสพจนบริโภคเกินพอดีนั้น ก็เพราะขาดปัญญา เนื่องจากไม่ได้รับการศึกษาที่ถูกต้อง พูดสั้นๆ ว่า คนกินเสพที่แท้ก็เพราะความต้องการของชีวิต ถ้ากินเสพแล้วกลับเป็นอันตรายต่อชีวิต ก็ผิดวัตถุประสงค์ แล้วจะมีอะไร ถ้าไม่ใช่ขาดปัญญา (หรือปัญญายอมเป็นทาสรับใช้ตัณหา)

ถ้ามีปัญญา ก็สามารถทำให้พอดีกับความต้องการของชีวิต ที่จะให้ชีวิตเป็นอยู่ด้วยดี และเมื่อเขารู้จักกินเสพแค่พอดีกับความต้องการของชีวิต ที่ทำให้ชีวิตอยู่ดี เขาก็ช่วยอนุรักษ์ธรรมชาติ และร่วมมือเกื้อกูลสังคมไปพร้อมกันด้วย นี้คือที่พูดสั้นๆ ว่ารู้จักประมาณ

คนที่พัฒนาตนดีแล้วนั้น ด้านหนึ่งก็เป็นอยู่ด้วยปัญญาที่มองเห็นว่าการเป็นอยู่ เสพบริโภคพอดี มีผลดีต่อชีวิต เขาจึงมีความพอใจ เต็มใจ และมีความสุขด้วยการเป็นอยู่กินเสพอย่างรู้จักประมาณ พร้อมทั้งหลีกเลี่ยงละเว้นการกินเสพบริโภคเกินพอดี ที่เขารู้ว่าเป็นโทษต่อชีวิต โดยความตั้งใจปฏิบัติด้วยตัวของเขาเอง

อีกด้านหนึ่ง เขารู้จักความสุขที่ประณีตสูงขึ้นไป เหนือขึ้นไปอีก ซึ่งเกิดจากการพัฒนาทางจิตและปัญญา อันจะทำให้เขาไม่มาห่วงกังวล หรือแม้แต่รู้สึกขาดอะไรไปในการที่ไม่ได้เสพ หรือปรนเปรอสนองความอยาก โดยที่เขามองเห็นตระหนักว่า การรู้จักประมาณ หรือการบริโภคพอดีนั้นเสียอีก ที่เป็นปัจจัยเอื้อต่อการที่เขาจะได้เสวยความสุขที่ประณีตเช่นนั้น

เขารู้ว่าการบริโภคอย่างรู้ประมาณนั้น ไม่ใช่เป็นจุดหมาย แต่มันเป็นมรรควิธีที่จะช่วยให้เขาเข้าถึงจุดหมายที่สูงขึ้นไป

ตกลงว่า ท่าทีต่อองค์ประกอบ ๓ อย่างนี้เปลี่ยนไปแล้ว เปลี่ยนหมดทุกข้อเลย

ธรรมชาติ เปลี่ยนจากพิชิตธรรมชาติ มาอยู่อย่างประสานกลมกลืนและเอื้อกันกับธรรมชาติ

สังคม เปลี่ยนจากการแข่งขัน มาสู่การร่วมมือ

มนุษย์ เปลี่ยนจากการเสพหรือบริโภคให้มากที่สุด มาเป็นการรู้จักประมาณ เสพบริโภคแต่พอดี พูดให้สั้นว่า รู้จักพอ

มนุษย์จะต้องเปลี่ยนแปลงตนเอง ในยุคต่อไปมนุษย์จะต้องมีการเปลี่ยนแปลงถึงขั้นพื้นฐาน จะต้องปรับเปลี่ยนทัศนคติถึงขั้นภายในจิตใจ เพื่อจะให้โลกอยู่รอด ถ้าไม่อย่างนั้น โลกจะถึงคราววิบัติ

รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

การปรับเปลี่ยนท่าทีครั้งใหญ่ ในกระบวนการพัฒนาของมนุษย์ จะให้รักและอนุรักษ์ธรรมชาติ ก็ต้องทำเหตุปัจจัยที่จะให้รักและอนุรักษ์

No Comments

Comments are closed.