คิดเป็น จะเกิดมีขึ้นได้อย่างไร

10 กันยายน 2533

คิดเป็น จะเกิดมีขึ้นได้อย่างไร

ยุคนี้เป็นยุคของแนวคิดแบบ holistic คือคิดแบบองค์รวม ซึ่งสอนว่าแยกแล้วต้องโยง แนวคิดเก่าบอกว่ามีอะไรแยกได้ ต้องแยกๆ ซอยยิบเลย นี่เป็นการคิดแบบนักวิเคราะห์ซึ่งยุคก่อนนี้เก่งมาก แต่มาถึงยุคนี้ เราบอกว่า ยุคที่แล้วขาดการโยง คือไม่รู้จักสังเคราะห์ แม้ว่าจะสังเคราะห์ได้ ก็จำกัดแคบเฉพาะในด้านนั้นๆ คือในด้านของตัวเอง แล้วนึกว่าสังเคราะห์หมด แต่ไม่จริง เป็นแค่ปฏิบัติการเฉพาะกิจ

ตอนนี้ความคิดแบบองค์รวมบอกว่า ต้องสังเคราะห์ให้หมด การสังเคราะห์คือการโยง เพราะฉะนั้น ตอนนี้แยกแล้วต้องโยงได้ด้วย ต้องได้ ๒ ชั้น ก่อนนี้เราสามารถในเชิงวิเคราะห์แยกแยะ เสร็จแล้วตอนนี้เราต้องสามารถโยง โยงให้ความรู้แต่ละด้านนั้นมาเชื่อมประสานกันเป็นระบบ ให้เห็นว่าอันนี้ๆ อยู่ที่ตำแหน่งไหนในระบบนี้ แล้วมันจะไปเชื่อมกับอันอื่นอย่างไร ต้องคิดอย่างนี้จึงจะแก้ปัญหาได้จริง

หลักวิชาการทั้งหลายนั้นสัมพันธ์กันเป็นระบบ มันไม่ใช่เป็นชิ้นๆ อย่างๆ ต่างหากกัน อย่างน้อยมันก็โยงกับระบบชีวิตของเรา ชีวิตของเรานี้เป็นระบบ อวัยวะหรือองค์ประกอบต่างๆ ตลอดขึ้นมาจนถึงร่างกาย และจิตใจ ล้วนเป็นระบบน้อยใหญ่ มีส่วนย่อยที่สัมพันธ์อิงอาศัยซึ่งกันและกัน เป็นเหตุปัจจัยต่อกัน เพราะฉะนั้นจะดูอะไรๆ ก็เห็นเป็นระบบหมด

ตอนนี้เรามาพูดกันถึงว่า การคิดเป็นนี้ เป็นสิ่งสำคัญมาก ในการพัฒนาชีวิต หรือพัฒนาคน เพื่อที่จะให้แก้ปัญหา หรือดำเนินชีวิตได้ถูกต้อง แต่ก็มีคำถามแทรกเข้ามาว่าแล้วความคิดเป็นจะเกิดขึ้นได้อย่างไร และจะดำเนินไปได้อย่างไร

คนทั้งหลายทั่วๆ ไป ส่วนมากยังคิดไม่ค่อยเป็น น้อยคนที่จะมีโยนิโสมนสิการได้ดี เมื่อไม่มีโยนิโสมนสิการด้วยตนเอง ทำอย่างไรจะเกิดโยนิโสมนสิการ ทำอย่างไรจะรู้จักคิด หรือคิดเองได้ ก็ต้องอาศัยองค์ประกอบจากภายนอกมาช่วย เพราะโยนิโสมนสิการเป็นองค์ประกอบภายในตัว เมื่อมันยังไม่ยอมเกิด ก็ต้องอาศัยปัจจัยภายนอกมาช่วยกระตุ้น ปัจจัยภายนอกนี้คืออะไร ก็คือมนุษย์ด้วยกันที่พัฒนาไปก่อนแล้ว ยิ่งพัฒนาไปมากแล้วเท่าไรก็ยิ่งดี

มนุษย์ที่พัฒนาได้ดีแล้ว เป็นผู้รู้จักคิดเองเป็น และรู้จักแก้ปัญหา ก็จะมาช่วยผู้อื่นได้ อันนี้ก็คือ เราอาศัยจุดเริ่มตรงที่ว่า เมื่อเด็กยังไม่มีโยนิโสมนสิการ จะทำอย่างไร ก็ไปเอาปัจจัยภายนอก คือคนอื่นมาเป็นตัวกระตุ้น มาเป็นตัวชี้แนะ เช่นเพียงแต่เขาพูดขึ้นมาว่า เรื่องนี้คิดได้อย่างนี้ๆ เด็กก็จะเริ่มเห็นแง่เห็นมุม เห็นช่องเห็นทาง ที่จะคิดต่อไปได้ อันนี้เรียกว่าปัจจัยภายนอกเกิดขึ้นแล้ว ก็จึงมีคู่ขึ้นมา เป็นตัวที่มาช่วยคือ ปรโตโฆสะ แปลว่าเสียงจากอื่น หรือเสียงจากภายนอก

เสียงจากภายนอกนี้ก็เป็นกลางๆ อาจจะเป็นเสียงที่ชี้แนะในทางที่ผิด เช่นอาจจะมาล่อลวง หรือให้ข้อมูลผิดๆ เพราะฉะนั้น จึงต้องมีคำกำกับว่าจะต้องเป็นปรโตโฆสะที่ดี ที่มุ่งมาเกื้อกูลผู้อื่น มีน้ำใจ และมีความสามารถที่จะช่วย ซึ่งเราให้ชื่อเฉพาะเรียกว่า กัลยาณมิตร กัลยาณมิตรก็คือปรโตโฆสะที่เป็นบุคคล ซึ่งมีคุณภาพ และมีน้ำใจที่จะมาช่วยเหลือเกื้อกูล เป็นองค์ประกอบที่มาเข้าคู่ กัลยาณมิตรนี้จะเป็นตัวช่วยชี้แนะให้เกิดโยนิโสมนสิการ ก็เลยมีองค์ประกอบในเรื่องนี้คู่กันเป็น ๒ ข้อ

สำหรับคนทั่วไป ปรโตโฆสะที่เป็นกัลยาณมิตรนี้ สำคัญอย่างยิ่ง ในทางพระพุทธศาสนาถึงกับวางเป็นหลักว่า ความมีกัลยาณมิตรนี้ เป็นทั้งหมดของระบบการดำเนินชีวิตในพระพุทธศาสนา หมายความว่า ถ้าได้กัลยาณมิตร ก็จะไปได้ลุล่วงตลอดจนถึงจุดหมายสูงสุดของชีวิตที่ดีงาม

บางทีแม้แต่คนขนาดที่พัฒนาไปแล้วมากๆ ก็คิดบางเรื่องยังไม่ออก เหมือนกับมีเส้นผมบังภูเขาอยู่ แล้วก็ติดอยู่แค่นั้นตลอดเวลาหลายสิบปีจนจะตลอดชีวิต แต่พอไปเจอกัลยาณมิตรเข้า ปั๊บเดียวคิดได้ทะลุโล่งไปเลย ทำนองนี้ เพราะฉะนั้น กัลยาณมิตรจึงสำคัญมาก พระพุทธเจ้าก็เรียกพระองค์เองว่าเป็นกัลยาณมิตรโดยตรัสว่า เราเป็นกัลยาณมิตรของสัตว์ทั้งหลาย ในการศึกษาจึงต้องเน้นปัจจัยข้อนี้มาก คือองค์ประกอบภายนอกที่จะมาช่วยให้คนรู้จักคิดให้เป็น

รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

คิดเป็น มองเห็นการพัฒนาเป็นองค์รวม การศึกษาเริ่ม เมื่อได้ตัวเร้าที่จะปลุกความคิดเป็น

No Comments

Comments are closed.