“คิดเป็น” ทำให้เห็นแง่มุมและทางเลือกที่จะไป

10 กันยายน 2533

“คิดเป็น” ทำให้เห็นแง่มุมและทางเลือกที่จะไป

การคิดเป็นนี่ มีชื่อเฉพาะซึ่งคงจะได้ยินกันมาแล้ว เรียกว่า โยนิโสมนสิการ ธรรมข้อนี้เป็นหลักสำคัญเกี่ยวกับการคิด ที่เรียกว่า คิดเป็น

การ “คิดเป็น” นั้นมีลักษณะที่เป็นระบบ มีขั้น มีตอน มีลำดับ หมายความว่า มันมีการดำเนินหรือเดินหน้าไป ไม่ใช่ตันอยู่กับที่ และก็ไม่ใช่เตลิดไป

การคิดเป็นนี้ มีลักษณะอีกอย่างหนึ่งคือ มันทำให้เห็นความเป็นไปได้หลายๆ อย่าง ทำให้ผู้นั้นสามารถที่จะเลือกเอาอันดีที่สุด เหมือนอย่างเราฝึกเด็ก

การที่เราฝึกเด็กนั้น เราฝึกแบบประชาธิปไตย คือเราไม่ได้ไปครอบงำความคิดเขาว่า เธอต้องคิดอย่างนั้นนะ อย่างนี้นะ แต่เราเป็นผู้เสนอแนะคือ เรานำเสนอให้เขา

เช่นถ้ามีสถานการณ์อย่างนี้เกิดขึ้น เราชี้ให้เด็กมองเห็นว่า นี่นะ เรื่องนี้คิดอย่างนี้ก็ได้ คิดอย่างนั้นก็ได้ คิดอย่างโน้นก็ได้ มีทางเลือก หรือความเป็นไปได้หลายอย่าง แต่ละอย่างนั้นๆ จะมีข้อดีข้อเสียอย่างไร แล้วกระตุ้นให้เด็กรู้จักและมีความรับผิดชอบ ที่จะพิจารณาแล้วตัดสินใจด้วยตนเองว่าอันนี้หรืออันนั้นดีที่สุด เป็นประโยชน์ที่สุด มีข้อเสียน้อยที่สุด หรือเข้ากับกรณีได้ดีที่สุด การคิดเป็นก็ออกมาในรูปนี้ ไม่ใช่ไปสั่งว่า เธอต้องคิดอย่างนี้ เมื่อชี้ช่องคิดและชี้ทางเลือกให้แล้วเด็กจะคิดเป็นเอง

ต่อไป พอเขาคิดด้วยตนเองได้แล้ว เขาเห็นความเป็นไปได้หรือทางเลือกหลายอย่างแล้ว เวลามองอะไรเขาจะมองหลายแง่ มองหลายมุม แล้วก็หลายชั้น ไม่ใช่มองแง่เดียวชั้นเดียว จะมีความคิดแบบไม่ตีขลุม ชนิดที่ว่าพอมองแง่เดียวก็ลงความเห็นไปเลยว่า อันนี้เลว อันนี้ดี หรืออะไรทำนองนี้ เด็กที่ได้ฝึกคิดมาแบบนี้จะรู้จักแยกแยะ จะมีความคิดเชิงวิเคราะห์ จะแยกได้ว่า อันนี้ดีในแง่นี้ ไม่ดีในแง่นั้น อย่างนี้เป็นต้น

ฉะนั้น ถ้าเราจะฝึกกันในการที่จะคิดเป็น วิธีฝึกเบื้องต้น ก็คือ

๑. การใช้คำถาม เช่นถามว่า คืออะไร ทำไมจึงเป็นอย่างนี้ หรือเกิดขึ้นมาได้อย่างไร มีคุณมีโทษอย่างไร

คำถามในแง่ความเป็นจริงว่า คืออะไร เป็นอย่างไร ทำไมจึงเป็นอย่างนี้ เป็นต้น เป็น objective แต่เมื่อถามว่ามีคุณมีโทษอย่างไร ก็เริ่มเป็น subjective แต่มันไม่ใช่ subjective แท้ คือเป็นเรื่องของความสัมพันธ์แล้วแต่ว่าจะสัมพันธ์กับอะไร ถ้าสัมพันธ์กับเรื่องนี้ มีแง่ที่จะเกิดผลดีเป็นประโยชน์อย่างไร ก็มีเหตุผลที่จะไปสัมพันธ์กับเรื่องนั้น ถ้าสัมพันธ์กับเรื่องนั้น มีแง่ที่จะเกิดผลเสียเป็นโทษอย่างนั้น จึงไม่ควรเข้าไปสัมพันธ์ คือคิดพิจารณาว่า ถ้าใช้ในแง่นี้จะมีคุณ ถ้าใช้ในแง่นั้นจะมีโทษอย่างนั้นๆ ทำให้รู้จักคิด รู้จักแยกแยะออกไปได้ต่างๆ

๒. การทำให้เห็นทางเลือก คือ ในเวลาฝึก นอกจากตั้งคำถามอย่างที่ว่าแล้ว ก็ให้มีทางเลือกมากๆ ให้เห็นความเป็นไปได้ต่างๆ ในทางความคิด เพื่อเด็กจะได้เห็นทางคิด แล้วจะได้นำไปฝึกกับตนเองได้ง่าย เมื่อเด็กมองเห็นว่าประสบการณ์หรือสถานการณ์อันนี้ๆ มีทางเป็นไปได้ในทางความคิดตั้งหลายๆ อย่าง เด็กก็จะสามารถคิดได้ด้วยตนเองว่า ทางเลือกไหนดี แต่ละอย่างหรือแต่ละทางมีข้อดีข้อเสียอย่างไร แล้วก็เลือกเอาทางเลือกที่ดีที่สุด เท่าที่ปัญญาของเขามองเห็น แล้วก็พัฒนาปัญญาที่จะเลือกนั้นต่อไปอีก

รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

จุดแยกเข้าสู่ทางแห่งการคิดเป็น และกระบวนการพัฒนา “คิดเป็น” ในระบบแห่งการดำเนินชีวิตเป็น

No Comments

Comments are closed.