การปรับเปลี่ยนท่าทีครั้งใหญ่ ในกระบวนการพัฒนาของมนุษย์

10 กันยายน 2533

การปรับเปลี่ยนท่าทีครั้งใหญ่
ในกระบวนการพัฒนาของมนุษย์

ตอนต่อไปนี้ เป็นการเข้าสู่หลักการบางอย่าง ซึ่งไม่ค่อยจำเป็นต้องพูด เพราะได้พูดไว้ในโอกาสอื่นมากแล้ว

แต่ที่ควรกล่าวถึงอย่างหนึ่งก็คือ เรื่ององค์ประกอบ ๓ ประการ แห่งระบบการดำรงอยู่ที่ดีของมนุษย์ ที่พูดมาครั้งหนึ่งแล้ว แต่เป็นเรื่องที่เน้นกันในปัจจุบัน ซึ่งการพัฒนาทุกอย่างทุกด้านจะต้องคำนึงอยู่เสมอ จึงขอนำมาสรุปอีกทีหนึ่ง

คราวนี้เรามาดูลักษณะแห่งท่าทีการปฏิบัติของมนุษย์ ต่อองค์ประกอบ ๓ อย่างนั้น คือ ธรรมชาติ สังคม และตัวของมนุษย์เอง ว่าเป็นอย่างไร ระหว่างยุคที่ผ่านมา กับยุคต่อไป

๑. ธรรมชาติ มนุษย์มีท่าทีต่อธรรมชาติแบบไหน ได้บอกแล้วว่า ในยุคอุตสาหกรรมนั้น มนุษย์มีท่าทีต่อธรรมชาติแบบจะ “เอาชนะ” คือต้องการจะปราบหรือจะพิชิต จะควบคุมให้อยู่ในอำนาจ และใช้งานตามปรารถนา จนกลายเป็นการเอาเปรียบ เบียดเบียน และทำลายธรรมชาติ

แต่มาถึงยุคนี้ แนวโน้มก็เปลี่ยนไป กลายมาเป็นการที่จะอนุรักษ์ อยู่ร่วมแบบประสานกลมกลืน และรักษาสมดุล

๒. สังคม ในยุคที่แล้วมา ลักษณะการดำเนินชีวิตของมนุษย์ที่จะให้สำเร็จความมุ่งหมายของอุตสาหกรรม คือการ “แข่งขัน” ศัพท์สำคัญมากในยุคของการพัฒนาอุตสาหกรรม คือ competition แปลว่า การแข่งขัน

แต่พอมาถึงยุคนี้ แนวคิดแนวปฏิบัติก็มาเน้นมาย้ำกันให้เปลี่ยนไปสู่แนวทางที่ตรงข้ามกับการแข่งขัน คือเปลี่ยนไปสู่ความร่วมมือ เปลี่ยนจาก competition มาเน้น cooperation

ยุคนี้เน้นการร่วมมือมาก ขณะนี้ ไม่ว่าที่ไหน หนังสือ หรือตำรับตำราใหม่ๆ ตลอดจนองค์การสหประชาชาติเน้นแต่เรื่องนี้ บอกว่า ต้องมี cooperation

cooperation ที่ว่านี้ ไม่ใช่แค่ร่วมมือกันในหมู่ในกลุ่มเท่านั้น ไม่ใช่ร่วมมือกันในพวกของตน เพื่อจะไปแข่งกับพวกอื่นหรือประเทศอื่น แต่ต้องร่วมมือกันทั่วโลกทีเดียว เพราะว่าปัจจุบันนี้ ปัญหาเกิดขึ้นที่หนึ่งที่เดียว ก็กระเทือนไปทั่วโลก เราต้องรับปัญหาร่วมกัน ต้องพบแรงกระทบทุกอย่างร่วมกันหมด อย่างที่บอกไว้แต่ต้นว่า เดี๋ยวนี้เป็น one earth one world แล้ว จะต้องมี cooperation ถ้าตอนที่เป็น three worlds อาจจะยังต้องแข่งขันกันอยู่

อย่างไรก็ตาม ในทางปฏิบัติ มนุษย์ก็ยังไม่เจริญถึงขั้นนี้หรอก อันนี้ว่าถึงอุดมคติ คือเป็นเรื่องของความคิดและปัญญาที่รู้ว่าควรจะเป็น เพราะเห็นแล้วว่ามันต้องการและจำเป็น1

๓. มนุษย์ คือชีวิตคนหรือตัวมนุษย์เอง มนุษย์ในยุคอุตสาหกรรมที่เป็นมานั้น มีความมุ่งหมายใฝ่ฝันว่า จะ “เสพ-บริโภค”ให้ได้มากที่สุด จะสนองความต้องการของตนให้ได้มากที่สุด การที่จะพิชิตธรรมชาติ และการที่แข่งขันกัน ก็เพื่อให้ได้ผลสนองหรือบรรลุจุดหมายอันนี้ คือให้มนุษย์ได้เสพได้บริโภคได้มากที่สุด และถือว่าการเสพบริโภคได้มากที่สุด คือมีความสุขมากที่สุด

แต่ถึงปัจจุบันนี้ มนุษย์รู้ตัวแล้วว่า การทำเช่นนั้นเป็นไปไม่ได้ มนุษย์จะต้องรู้จักยับยั้งควบคุมตนเอง ต้องรู้จักประมาณ หรือพูดง่ายๆ ว่า รู้จักพอ

นักวิชาการอเมริกันบอกเองว่า ประเทศอเมริกามีประชากร ๖% ของโลก แต่บริโภคทรัพยากร ๕๐% ของโลก ถ้าทุกประเทศจะเป็นอยู่สุขสบายแบบอเมริกัน จะเอาทรัพยากรที่ไหนมากินมาใช้ได้เพียงพอ ในเมื่อคนเพียง ๖% กินหมดไป ๕๐% ของทรัพยากรแล้ว

ถ้าเพิ่มคนประเทศอื่นมาบริโภคอย่างคนอเมริกันอีก ๖% เป็น ๑๒% ก็กินทรัพยากรหมดโลกแล้ว คนที่เหลืออีก ๘๘% ก็ไม่ต้องกินอะไรใช่ไหม มันเป็นไปไม่ได้

การพัฒนาแบบนี้ ที่จะให้มนุษย์เสพหรือบริโภคให้ได้มากที่สุด เอาแต่วัตถุ เอาแต่เทคโนโลยี เอาแต่ด้านเศรษฐกิจ เป็นการพัฒนาที่ตันแน่ๆ ธรรมชาติก็เสียหายกลายเป็นพิษ ทรัพยากรก็ไม่พอ มนุษย์จะต้องแย่งชิงกัน เอารัดเอาเปรียบกันอย่างหนัก

อย่างไรก็ตาม พวกนักนิยมเทคโนโลยีพวกหนึ่งบอกว่าไม่เป็นไร ถึงโลกนี้จะพินาศ ก็จะไปพัฒนาโลกพระอังคารอยู่ใหม่ จริงๆ นะ พวกนี้เขาว่าอย่างนั้น

ตอนนี้ในอเมริกาก็มีคนสุดโต่ง ๒ พวก พวกหนึ่ง ปฏิเสธเทคโนโลยี ไม่เอาทั้งนั้น เทคโนโลยีไม่เอา จะอยู่กับธรรมชาติ ส่วนอีกพวกหนึ่งติดหลงเต็มที่ อะไรๆ ก็ต้องเทคโนโลยี

พวกที่สองนี้บอกว่า ถึงแม้สภาพแวดล้อมจะเสื่อมสิ้น โลกนี้อาจจะโทรมจนอยู่ไม่ได้ แต่เทคโนโลยีจะช่วยให้มนุษย์รอด เขาฝันถึงวิธีแก้ปัญหาว่า ตอนแรกจะไปสร้างสถานีอวกาศ แล้วจากนั้นก็จะไปพัฒนาดาวพระอังคารให้เป็นถิ่นที่อยู่ของมนุษย์ ก็แล้วแต่เขาจะคิดกันไป พวกนี้สุดโต่ง ไม่ใช่เป็นการแก้ปัญหาที่แท้จริง

รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

คอยตามและรับจนเคย เลยลืมที่จะเป็นผู้นำและให้ เมื่อยังไม่พัฒนา เห็นความพอดีว่าเป็นทุกข์ แต่ผู้ได้พัฒนารู้ว่า ความพอดีเป็นมรรคาแห่งสุข

เชิงอรรถ

  1. เรื่องความร่วมมือ หรือ cooperation นี้ก็เช่นเดียวกัน ขอให้ดูว่านี่คือในระดับโลก ย้ำกันมาเป็นทศวรรษ มีอะไรคืบหน้าบ้าง ขณะที่ทั้งโลกต้องรับปัญหาร่วมกัน แต่คนในโลกก็ยังตั้งหน้าแก่งแย่งกัน

No Comments

Comments are closed.