- บันทึกกำกับเล่ม
- รุ่งอรุณของการศึกษา เบิกฟ้าแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน
- -๑- เข้าสู่ยุคใหม่ของการพัฒนา – โลกก้าวไปถึงไหน
- ไทยเราอยู่ที่ใด
- ทางเลือกของสังคมไทย
- แนวคิดใหม่ในการพัฒนา
- ความคิดใหม่ตามมาด้วยถ้อยคำใหม่ๆ
- จากความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน สู่ความประสานเป็นองค์รวม
- มุ่งหาระบบชีวิตที่มีดุลยภาพ
- แยกตัวออกมาจะเป็นนาย แต่กลายเป็นทำลายตัวเอง
- เลิกคิดพิชิตธรรมชาติ วิทยาศาสตร์ถึงจุดหักเลี้ยว
- ความหวังของสังคมไทย ที่จะก้าวเข้าไปในยุคข่าวสารข้อมูล
- ภาวะแปลกแยกจากสภาพที่เป็นจริง และเกษตรกรรมแบบพึ่งพา
- ถ้าจะเป็นสังคมอุตสาหกรรม ก็ต้องมีชีวิตแบบนักผลิต
- เข้าสู่ยุคข่าวสารข้อมูล ได้เพิ่มทุนพัฒนาปัญญา หรือเอามาเสริมโมหะให้แก่กล้า
- ระวังจะได้แค่รับข่าวสาร แต่ไม่รู้จักสร้างสรรค์
- แยกไม่ได้ เลยไม่รู้จะเอาอะไรมาโยง
- การศึกษาที่ได้ผล ต้องให้คนสื่อสารเป็นด้วย
- “ทำเป็น” ที่ยังจำเป็น
- อุปกรณ์ที่เกื้อกูลแก่คนคิดเป็น
- -๒- รุ่งอรุณของการศึกษา
- “คิดเป็น” จะสมบูรณ์ เมื่อบรรจบกับ “คิดดี”
- จุดแยกเข้าสู่ทางแห่งการคิดเป็น และกระบวนการพัฒนา
- “คิดเป็น” ทำให้เห็นแง่มุมและทางเลือกที่จะไป
- “คิดเป็น” ในระบบแห่งการดำเนินชีวิตเป็น
- ดำเนินชีวิตเป็น ยังครอบคลุมอีกหลาย “เป็น”
- “คิดเป็น” คือแกนกลางของระบบการดำเนินชีวิตเป็น
- “เป็น” ที่สมบูรณ์ คือ พอดี ที่เรียกว่ามัชฌิมา
- คุณสมบัติหลักของคนมีประสิทธิภาพในยุคข่าวสารข้อมูล
- มองหาจริยธรรมได้ในระบบชีวิต ที่เป็นไปตามกฎเกณฑ์ของสัจธรรม
- ฐานะของจริยธรรม ในองค์รวมแห่งระบบชีวิตที่ดี
- ถ้าไม่เข้าถึงจริยธรรมที่แท้ ก็ได้แค่หัวข้อความประพฤติที่ดี
- คิดเป็น มองเห็นการพัฒนาเป็นองค์รวม
- คิดเป็น จะเกิดมีขึ้นได้อย่างไร
- การศึกษาเริ่ม เมื่อได้ตัวเร้าที่จะปลุกความคิดเป็น
- ไม่ใช่รู้จักหากัลยาณมิตรเท่านั้น ตัวเองก็ต้องเป็นกัลยาณมิตรด้วย
- วินัย คือการจัดสภาพให้เอื้อโอกาสแก่การพัฒนา
- การพัฒนาจะก้าวไป เมื่อมีแรงจูงใจใฝ่รู้ใฝ่สร้างสรรค์
- เมื่อมั่นใจในศักยภาพ ก็มุ่งมั่นพัฒนาตนให้เต็มที่
- จะพัฒนาตนได้ ต้องมีท่าทีต่อสิ่งทั้งหลายถูกต้อง
- เมื่อรู้จักมองตามเหตุปัจจัย ก็ได้เครื่องนำการพัฒนา ทั้งด้านปัญญาและการสร้างสรรค์
- ถ้าได้ความตื่นเร้าเป็นตัวเร่ง การพัฒนาก็ยิ่งไปได้รวด
- การศึกษาตลอดชีวิต กับทั้งชีวิตที่เป็นการศึกษา การศึกษาที่ชีวิตต้องหา กับชีวิตที่เป็นการศึกษาอยู่ในตัว
- เมื่อมีเหตุปัจจัย ชีวิตก็กลายเป็นการศึกษาไปเอง
- -๓- ฟ้าสาง ให้เห็นทางพัฒนาในสังคมไทย – จะพัฒนาสังคมไทย ก็ต้องรู้เข้าใจปัญหาเฉพาะของตัวเอง
- ต้องรู้เท่าทันทั้งปัญญาและปัญหา ของสังคมที่พัฒนานำหน้าเราไป
- ความเจริญที่รับเข้ามา แต่ไม่ย่อย
- ความเร่งร้อน ที่นำมาซึ่งความลักลั่น
- เมื่อพัฒนาไม่สมดุล องค์ประกอบก็ไม่ประสานเกื้อกูล
- คอยตามและรับจนเคย เลยลืมที่จะเป็นผู้นำและให้
- การปรับเปลี่ยนท่าทีครั้งใหญ่ ในกระบวนการพัฒนาของมนุษย์
- เมื่อยังไม่พัฒนา เห็นความพอดีว่าเป็นทุกข์ แต่ผู้ได้พัฒนารู้ว่า ความพอดีเป็นมรรคาแห่งสุข
- จะให้รักและอนุรักษ์ธรรมชาติ ก็ต้องทำเหตุปัจจัยที่จะให้รักและอนุรักษ์
- ปรับเปลี่ยนท่าทีใหม่แล้ว ผลดีที่จะได้คืออะไร
- พัฒนาครบถ้วน จึงจะเข้าถึงอิสรภาพ
- พัฒนาสี่ด้าน แต่โยงกันเป็นระบบอันเดียว
- จุดหมายของการศึกษา คือ จุดหมายของชีวิต การพัฒนาสู่อิสรภาพ ผ่านจุดหมายหลายระดับ
- คำโปรย
จากความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน
สู่ความประสานเป็นองค์รวม
ทีนี้ จะพูดถึงความเปลี่ยนแปลงของแนวคิดหลัก แนวคิดอะไรที่เปลี่ยน มนุษย์ในยุคที่แล้วมา ได้สร้างสรรค์ความเจริญ โดยศึกษาวิชาการให้เป็นเลิศในด้านนั้นๆ และนึกว่า เมื่อตัวมีความรู้ในด้านไหน ก็ทำด้านนั้นให้เต็มที่ นั้นคือสร้างความเจริญ เหมือนกับว่าเมื่อตัวทำด้านของตัวดีแล้ว มันก็มารวมกันเป็นความเจริญเอง
ความเจริญแบบที่ว่ามานี้ เป็นความเจริญในยุคอุตสาหกรรม ซึ่งเกิดจากความคิดที่ต้องการเอาชนะธรรมชาติ เมื่อจะเอาชนะ และจัดการกับธรรมชาติให้เป็นไปตามความต้องการของเรา เราก็จะต้องรู้จักธรรมชาติ ศึกษาแต่ละเรื่องของธรรมชาติให้ลึกที่สุด ให้ละเอียดที่สุด พัฒนาวิทยาศาสตร์ให้เต็มที่ แล้วเอาความรู้ความสามารถจากการรู้เรื่องธรรมชาตินี้มาพิชิตธรรมชาติ โดยผลิตอุปกรณ์เทคโนโลยีขึ้นมา เป็นเครื่องมือที่จะจัดสรรควบคุมธรรมชาติ และสร้างสรรค์พัฒนา บันดาลให้เกิดความเจริญในด้านต่างๆ
เพราะฉะนั้น ใครศึกษาด้านไหนก็ต้องให้รู้ในด้านของตัวนั้นให้ลึกซึ้งที่สุด และแตกแขนงออกไป เช่น ถ้ารู้ทางด้านการแพทย์ก็ต้องแยกกันไป เป็นแพทย์ทางตา ทางหู ทางเดินอาหาร ทางระบบหายใจ ทางการหมุนเวียนของเลือด เป็นต้น แยกกันไปเป็นด้านๆ แม้แต่ระบบทางเดินของโลหิตก็อาจจะต้องแยกซอยออกไปอีกเป็นแต่ละเรื่อง
ยิ่งนานไป ความเจริญแบบนี้ก็มีแนวโน้มที่จะซอยไปเป็นเฉพาะด้านมากขึ้น ความเจริญแบบนี้จึงมีลักษณะพิเศษที่เรียกว่า specializa-tion คือเป็นความชำนาญพิเศษเฉพาะทาง ในยุคอุตสาหกรรมที่ผ่านมา ความเจริญสำเร็จด้วยหลักการนี้
การที่จะเข้าถึงความชำนาญพิเศษเฉพาะด้านนี้ จะต้องอาศัยการศึกษาให้มีความรู้เชี่ยวชาญพิเศษในด้านนั้นๆ จนกระทั่งมีความเป็นเลิศทางวิชาการในเรื่องนั้นๆ ดังนั้น เมื่อออกมาในรูปของการศึกษา จึงต้องมีความเป็นเลิศทางวิชาการ ความเป็นเลิศทางวิชาการเป็นปัจจัยตัวเอกที่จะให้สำเร็จผลที่ต้องการ คือความชำนาญพิเศษเฉพาะทาง หรือ specialization แล้ว specialization นั้นก็จะทำให้สามารถสร้างความเจริญในแต่ละด้านของตนไปได้
อย่างไรก็ตาม ในที่สุด specialization นี่แหละได้กลายมาเป็นตัวก่อปัญหาที่ทำให้เกิดโทษภัยแก่สังคม และแก่มนุษยชาติในปัจจุบัน เพราะว่า เมื่อเอาแต่ด้านของตัวทำไปๆ ให้เจริญเต็มที่ ไปๆ มาๆ ก็ไม่รู้ว่าที่ตัวทำเต็มที่หรือดีที่สุดของตัวนั้น มันมีผลกระทบอย่างไรต่อพวกอื่นด้านอื่นบ้าง ด้านอื่นของโลกและชีวิตจะเป็นไปอย่างไร ฉันไม่รู้ด้วย
ยกตัวอย่างง่ายๆ เช่นว่า คนในยุคอุตสาหกรรมนั้นพยายามจะทำเศรษฐกิจให้เจริญที่สุดโดยให้มีวัตถุพรั่งพร้อมที่สุด จากการพยายามพัฒนาทางเศรษฐกิจให้เต็มที่ โดยไม่เคยคำนึงเลยว่าสภาพแวดล้อมจะเป็นอย่างไรนั้น ไปๆ มาๆ ก็เลยกลายเป็นการทำลายสภาพแวดล้อม แล้วผลเสียต่างๆ ก็เกิดขึ้น กว่าจะรู้ตัว ก็เพิ่งแค่สัก ๒๐ ปีมานี่เอง จึงเห็นชัดกันขึ้นมาว่า โอ้โฮ นี่มันไปไกลแล้ว สภาพแวดล้อมเสียมากแล้วนี่ เราจะแย่แล้ว ก็เลยเกิดการตื่นตัวขึ้นมา จึงได้หันมาพิจารณาใหม่ว่า เอ ที่เราเดินมานี่ผิดหรือถูก
ประเทศตะวันตก มองเห็นภัยธรรมชาติจากฝีมือคนนี้ชัดเจน รู้ตัวก่อน และตื่นกลัวกันมาก แล้วก็เคลื่อนไหวหาทางยับยั้ง แก้ไขกันเป็นการใหญ่ ทั้งฝ่ายรัฐและเอกชน
รัฐบาลอเมริกันนั้น ถึงกับตั้งหน่วยราชการใหม่ที่ใหญ่ระดับเดียวกับสภาความมั่นคงแห่งชาติ และ CIA ขึ้นรับผิดชอบเกี่ยวกับเรื่องนี้ คือตั้งสภาคุณภาพสิ่งแวดล้อม (Council on Environmental Quality) ขึ้น ในสำนักบริหารของประธานาธิบดี ในปี ๒๕๑๒/1969 และปีต่อมา ๒๕๑๓/1970 ก็ตั้งสำนักงานพิทักษ์สิ่งแวดล้อม (Environmental Protection Agency; EPA) ขึ้นมาเป็นหน่วยงานอิสระอีกต่างหาก
ทางฝ่ายอังกฤษ ก็ไปไกล ถึงกับตั้งกระทรวงสิ่งแวดล้อมขึ้นมาในปี ๒๕๑๓/1970 บอกว่าเป็นกระทรวงยักษ์ พร้อมกับที่ตั้งกระทรวงพาณิชย์และอุตสาหกรรม นับแต่นั้นมาความตื่นตัวเกี่ยวกับปัญหาธรรมชาติแวดล้อมเสีย ก็แผ่ขยายมากขึ้นเรื่อยๆ จนถึงปัจจุบันอย่างที่ว่ามาแล้วข้างต้น
เวลานี้ก็ยอมรับกันแล้วว่า ปัญหาและความผิดพลาดเหล่านั้น เกิดจากการที่คิดไปทำไปโดยมีทัศนะแบบที่ว่า จะเอาแต่ความเจริญเป็นพิเศษในด้านของตนๆ วิธีการแบบนี้เขาเรียกว่า แนวคิดแบบแบ่งซอย หรือแยกส่วน
เดี๋ยวนี้มีการบัญญัติศัพท์ขึ้น เพื่อใช้เรียกแนวคิดของยุคที่ผ่านมาแล้ว โดยใช้ศัพท์ว่า reductionism ดังที่พูดกันว่า แนวคิดในยุคอุตสาหกรรมนี้ เป็น reductionism คือ ลัทธิแบ่งซอย หรือแนวคิดแยกส่วน มองอะไรเป็นเชิงวิเคราะห์หมด ซึ่งเกิดจากความคิดความเข้าใจทางวิทยาศาสตร์ตามแบบของ Descartes
Descartes เป็นผู้เริ่มต้นแนวคิดทางวิทยาศาสตร์ ที่ทำให้คนเห็นความสำคัญของวิทยาศาสตร์มาก ตามแนวคิดของเขานั้น มีการแบ่งกายกับใจแยกกันออกไปเลย แล้วต่อจากนั้นก็แยกซอยออกไปทุกด้าน แนวคิดแบบนี้จึงนำไปสู่ลัทธิแบ่งซอย หรือ reductionism
จาก reductionism หรือแนวคิดแบบแบ่งซอย ก็นำไปสู่การสร้างความเจริญแบบ specialization คือความชำนาญพิเศษเฉพาะทาง จนกระทั่งปัญหาต่างๆ ได้เกิดขึ้นอย่างที่บอกแล้วว่า แต่ละฝ่ายแต่ละด้านสร้างความเจริญในด้านของตัวอย่างเต็มที่ เสร็จแล้วผลกระทบต่อส่วนอื่นเกิดอย่างไรไม่รู้เลย พอรู้ตัวขึ้นมาปัญหาก็มากมายจนแทบจะแก้ไม่ไหว จึงต้องทบทวนกัน แล้วไปๆ มาๆ ก็บอกว่า แนวคิดที่ยึดถือกันมานี่ผิดหมด ก็เลยมีแนวโน้มของความคิดใหม่เกิดขึ้น
แนวคิดใหม่นั้นตรงข้าม คือว่า specialization ตอนนี้กำลังเปลี่ยนไปโดยลดความสำคัญลงไปแล้ว คำที่ได้ยินมากในยุคปัจจุบันคือ integration กำลังมีความสำคัญขึ้นมาแทน เพราะมนุษย์ได้มองเห็นตระหนักแล้วว่า specialization หรือความชำนาญพิเศษเฉพาะทางนั้นไม่ช่วยแก้ปัญหาได้แท้จริง
แต่ก่อนนี้เราภูมิใจใน specialization ถือเป็นเรื่องที่วิเศษสุด แต่ตอนนี้อะไรๆ ก็ต้อง integrate คือบูรณาการหมด แม้แต่การพัฒนาหรือ development นี้ก็ต้องให้เป็น integrated development ด้วย คือต้องเป็นการพัฒนาที่บูรณาการ
sustainable development ที่ว่ามาเมื่อกี้นี้ ก็เป็น integrated development คือเป็นการพัฒนา ที่บูรณาการการพิทักษ์ทรัพยากร-ธรรมชาติ เข้าด้วยกันกับการแก้ปัญหาเศรษฐกิจ
นอกจากนั้น ก็บูรณาการการสงวนพลังงานให้ไปด้วยกันกับการรักษาสภาพแวดล้อมให้สะอาด ปราศจากมลภาวะ
บูรณาการการรักษาสุขภาพของมนุษย์ให้ไปด้วยกันกับการใช้ทรัพยากรมนุษย์เพื่อเพิ่มพูนการผลิตของชาติ ดังนี้เป็นต้น
เวลานี้จะทำอะไรมักพูดกันว่าต้องทำให้ “ครบวงจร” คำอย่างนี้ได้ยินกันไม่นานมานี้เอง คำพวกนี้เกิดใหม่ๆ เพราะมีแนวคิดแบบบูรณาการนี้เข้ามา
รวมความก็เป็นอันว่า specialization ต้องย้ายไปเป็น integration ความชำนาญเฉพาะด้าน ต้องเปิดทางแก่การประสานรวม ที่เรียกว่า “บูรณาการ”
บูรณาการ หรือ integration นี้ เป็นภาคปฏิบัติ หรือปฏิบัติการ ส่วนตัวแนวคิดที่เป็นพื้นฐานกว่านั้น ก็คือแนวคิดที่ตรงข้ามกับ reductionism หรือความคิดแบบแบ่งซอย ได้แก่แนวคิดที่มองสิ่งต่างๆ ในภาพที่เป็นองค์รวม คือเป็น holism หรือ holistic view
ฉะนั้น สองคำนี้จึงมาคู่กัน คือ integration พ่วงกับ holism เช่นเดียวกับที่ specialization พ่วงกับ reductionism
ส่วนในทางขัดกัน specialization คู่ตรงข้ามกับ integration และ reductionism ก็คู่ตรงข้ามกับ holism1 หรือ reductionist view คู่ตรงข้ามกับ holistic view
เชิงอรรถ
- คำ “holism” (adj.=holistic) นี้ พจนานุกรมฉบับสำคัญๆ ของฝรั่งแสดงประวัติตรงกันว่าเริ่มมีใช้เมื่อปี ๒๔๖๙/1926 แต่ระยะแรกยังไม่ดื่น แม้ว่าแนวคิดแบบองค์รวมจะได้แพร่ออกไปบ้างแล้ว เช่นในจิตวิทยาสำนักเกสตอลต์/Gestalt psychology จากเยอรมัน ซึ่งเข้ามาอเมริกาตั้งแต่ต้นคริสต์ศตวรรษที่ ๒๐ จนกระทั่งมาตื่นกันมากทางด้านการแพทย์ มีการเคลื่อนไหวในเรื่องการแพทย์องค์รวมตั้งแต่ราวปี ๒๕๐๘/1965 ถึงกับตั้งเป็นสมาคม เช่น International Association of Holistic Health Practitioners ในปี ๒๕๑๓/1970 (เพิ่งใช้ชื่อปัจจุบันที่มีคำ Holistic เมื่อปี ๒๕๒๔/1981) และ American Holistic Medical Association ในปี ๒๕๒๑/1978 หลังปี ๒๕๒๓/1980 แล้ว “Holistic Medicine” ก็ได้ขึ้นเป็นหัวศัพท์หรือศัพท์ตั้ง (entry) ในสารานุกรมใหญ่ๆ รวมทั้ง Encyclopaedia Britannica

No Comments
Comments are closed.